trongdong
text logo

CÂY NÊU VÀ BỘ GU CỦA NGƯỜI COR

Tác giả bài viết: Nguyễn Văn Gia Phúc

Thứ hai - 05/07/2021 07:08
Với tộc người Cor huyện Bắc Trà My (Quảng Nam), cây Nêu (Gơr-ố) hay còn gọi là cột lễ và bộ Gu không chỉ là một nghi cụ trong lễ cúng thần có hiến sinh trâu, mà còn là một công trình điêu khắc độc đáo, thể hiện sinh động các sinh hoạt văn hóa trong đời sống, cùng thế giới tinh thần, tâm linh phong phú của đồng bào Cor. Những đường chạm, khắc, tô màu tạo thành các dải hoa văn, hình vẽ đa dạng trên cây Nêu, bộ Gu thể hiện khá tập trung nét đặc sắc trong nghệ thuật trang trí của một tộc người được các nhà nghiên cứu khoa học đánh giá có trình độ thẩm mỹ rất cao.
Mặc dù, khi thực hiện lễ hiến sinh trâu xong, nhưng người Cor không hạ xuống mà vẫn giữ lại cây Nêu nhằm giáo dục, dạy bảo con cháu họ không quên về ông bà, tổ tiên.
Mặc dù, khi thực hiện lễ hiến sinh trâu xong, nhưng người Cor không hạ xuống mà vẫn giữ lại cây Nêu nhằm giáo dục, dạy bảo con cháu họ không quên về ông bà, tổ tiên.
Nghệ thuật trang trí trên cây Nêu (Gơr-ố)
Theo các vị già làng cao niên huyện Bắc Trà My (Quảng Nam), vào độ tháng 10 tháng 11, người Cor khi đã thu hoạch lúa mùa xong, lúa đã được đem phơi khô cất vào bồ, đây là lúc rảnh rỗi để người Cor tổ chức nhiều lễ hội truyền thống tưng bừng. Lễ hiến sinh trâu hay thường gọi là lễ ăn trâu huê là do Hội đồng già làng quyết định và thường được tổ chức từ 5 đến 9 ngày đêm. Ngày nay, không gian, thời gian và cách thức tổ chức diễn ra lễ hiến sinh trâu của người Cor không có gì thay đổi so với trước. Tuy nhiên, tùy thuộc vào điều kiện kinh tế của mỗi gia đình mà tổ chức lễ lớn hay nhỏ và thời gian cũng giảm còn từ 2 đến 3 ngày. Tuỳ theo nơi diễn ra lễ hội là vùng thấp hoặc vùng cao, cây Nêu có những mô típ khác nhau và được gọi tên mô phỏng theo hình dáng cụ tượng: Nêu lá, Nêu bắp chuối, Nêu dù, Nêu phướn. Trong các loại Nêu nầy, thì Nêu phướn là quan trọng nhất thường to, cao và được điêu khắc, trang trí công phu hơn các cây Nêu khác.
     Với người Cor, trong lễ cúng có hiến sinh trâu, cây Nêu là trung tâm của mọi hoạt động lễ hội. Từ lúc diễn ra nghi thức cột con vật hiến sinh vào chiếc nài đan bện khéo léo bằng dây mây neo vào chân cây Nêu, nơi đây trở thành tâm điểm của cuộc lễ và mọi sinh hoạt cộng đồng. Người Cor tin rằng, cây Nêu chính là giao điểm thông linh giữa các vị thần trên trời và con người dưới đất. Cây gỗ được chọn làm cây Nêu, phải là cây gỗ chò, cây không bị kiến, chim đục lỗ, không bị dây leo bò quanh. Bởi họ cho rằng: “Sở dĩ chọn gỗ cây chò là vì cây rất chắc biểu tượng cho sự cứng cáp, sức mạnh, dẻo dai của người Cor”. Chính nơi đây con người tỏ lòng thành kính đồng thời cầu xin thần linh ban cho họ cuộc sống yên bình, no đủ. Niềm vui của cả cộng đồng cũng được thể hiện chung quanh cột lễ. Con trai khoe thân hình cường tráng; con gái khoe mái tóc dài, váy xinh, áo đẹp. Mọi người cùng hát xà ru, múa ka đáu, đánh cồng chiêng, thổi kèn a máp chung quanh ngọn lửa hồng toả hơi ấm nồng nàn thâu đêm suốt sáng.
 
cayneu2
Những người già Cor xã Trà Kót, huyện Bắc Trà My (Quảng Nam) trang trí cho cây Nêu. 
cayneu3

Cây Nêu dùng cúng tế ở ngoài sân trong nghi lễ hiến sinh trâu của làng với những trang trí, điêu khắc, chạm trổ khác nhau.
 
Theo quan niệm của người Cor thì, cây Nêu (Gơr-ố) thường dựng ở ngoài sân. Nó có độ cao từ 7m đến 8m và được chia làm ba phần, mỗi phần có cách trang trí, điêu khắc, chạm trổ khác nhau, gồm đế (ưưc gơơch), thân (ưưc oil) và ngọn (loi hech). Phần đế (gốc) là một đoạn gỗ chò dài trên dưới 2m.
   Thân cây Nêu được trang trí kỹ lưỡng, công phu để tạo thành hệ thống các dãy hoa văn liên tục. Trên mô típ các dãy hoa văn được hình học hoá. Các chấm tròn màu xanh, đỏ, đen tượng trưng cho các ngôi sao. Chúng đều xuất hiện đều khắp ở giữa. Vì theo quan niệm của người Cor, đây là nơi các “thần linh” về ngự để dự lễ. Bằng thị hiếu thẩm mỹ tinh tế, bàn tay khéo léo, tài hoa, các nghệ nhân Cor đã chạm, khắc, đẽo, gọt, khoét, vẽ, tô màu làm nên những “phù điêu nổi”, với nhiều hình tượng đa dạng, khi thì tả thực, lúc lại mang nhiều nét tượng trưng: từ các sinh vật của núi rừng (hoẵng, nai, chim chèo bẻo, hoa lá…) đến các hiện tượng thiên nhiên đã được thần hoá (mặt trăng, mặt trời, các vị sao).
Riêng với, vòng tròn màu đỏ, có hình dáng lớn hơn được dùng để làm biểu tượng của mặt trời, còn các vòng đen nhỏ hơn là biểu tượng của mặt trăng được trang trí qua trục thân gỗ. Chính vì vậy khi người Cor thực hiện việc dựng cột đâm trâu, bao giờ cũng dựng vào buổi sáng. Và hình vẽ mặt trời bao giờ cũng quay về hướng đông. Ngoài ra, người Cor còn lấy hình tượng của núi rừng (đoót), ché rượu (taluốt-alôốc), hạt cườm (dhú-ốch), hàng rào (taan-paga), các ngôi sao (xo-lóc), con sóc (kà-róc)... để trang trí lên cột đâm trâu mỗi khi làng, cộng đồng có mùa lễ hội. Hình ảnh của núi rừng là ngôi nhà chung, là người bạn, là sự sống của người Cor trên vùng Trường Sơn - Tây Nguyên. Họ lấy hình ảnh của núi rừng trang trí trên cột lễ như để thể hiện sự gắn bó thuỷ chung của cộng đồng người Cor đối với môi trường núi rừng. Hình ảnh núi rừng nơi mà họ sinh sống luôn phải đi kèm với hạt cườm. Rừng núi là nơi để họ làm ra nhiều của cải, vật chất... Hình ảnh hàng rào trên cây Nêu, như là để ngăn cản, con sóc biểu tượng như một dũng sĩ để giữ không cho ma xấu (ka-mút-xâu) vào chỗ cây cột đâm trâu ăn trâu huê phá rẫy.
Biểu tượng của sợi dây tâm linh
Trên đỉnh của cột đâm trâu có cấu tạo phức tạp hơn, có biểu tượng một búp chuối rừng (róc-prết). Bốn góc xung quanh nơi tiếp giáp giữa búp chuối được gắn bằng bốn thanh gỗ dáng hình lưỡi dao có mũi cong, đi kèm các dao này cũng treo nhiều tua bông bằng vỏ cây có nhuộm màu rất đẹp. Trên đỉnh còn có biểu tượng một con chim chèo bẻo. Trong tâm thức của người Cor, chim chèo bẻo là loài chim luôn gần gũi như người bạn với họ và là vua của các loài chim, nên họ không ngần ngại đặt nó lên chỗ cao nhất như giữ để không cho các loại ma xấu vào cột ăn trâu huê phá hoại. Biểu tượng của búp chuối mỗi ngày luôn trổ hoa, đấy là tâm điểm biểu hiện tấm lòng của cộng đồng người Cor với các thần linh, ông bà, tổ tiên của họ...
Khi lễ đâm trâu cúng tế thần linh tổ chức xong người Cor không hạ cây Nêu (cột lễ trong lễ hiến sinh trâu) xuống mà vẫn để cho đến khi cây mục, hư mới thôi. Theo họ giải thích: Sở dĩ để cây cây Nêu (cột lễ trong lễ hiến sinh trâu) như vậy là để cho các ma tốt, thần linh, ông bà, tổ tiên...làm nơi cư ngụ. Họ xem cột đâm trâu như biểu tượng của sợi dây tâm linh nối con người với ma tốt, thần linh, ông bà, tổ tiên... ngày một thêm gần gũi hơn. Để tổ tiên có điều kiện quan sát cuộc sống hằng ngày của buôn làng, phù hộ dân làng không bị ốm đau, bệnh tật, mùa màng tốt tươi, dân làng luôn được no đủ, buôn làng luôn đoàn kết, thương yêu giúp đỡ nhau. Và hình ảnh cây Nêu sau lễ hội truyền thống của làng đã ăn sâu vào tiềm thức của tộc người Cor nói chung và người Cor huyện Bắc Trà My (Quảng Nam) nói riêng. Bên cạnh đó, nó còn mang tính giáo dục, dạy bảo con cháu họ không quên về ông bà, tổ tiên, về cội nguồn của dân tộc mình, đã sinh sống lâu đời trên vùng Trường Sơn-Tây Nguyên này.
cayneu4
cayneu6
Già làng Nguyễn Thanh Nghĩa (thôn 1), xã Trà Kót, huyện Bắc Trà My (Quảng Nam) đang trao đổi với tác giả về giá trị của bộ Gu của dân tộc Cor.
 
Đến bộ Gu truyền thống
Một trong những trang trí đặc sắc trên bộ Gu của người Cor là các Gu làm bằng loại cây gỗ bút. Ngoài các hình ảnh trang trí tô màu, hai đầu của thân nêu còn được treo các Gu, là những đồ thờ kết hợp trang trí, làm bằng vật liệu gỗ. Gu có gu pôô (gu đực) và gu pi (gu cái) với các lá “gu” dài cách điệu hình con chim, phía đầu tạo dáng hình đĩa (tròn) và hình tam giác, tô màu đỏ. Hai mặt bên thân các lá gu khắc chìm các hoa văn hình răng cưa, khắc vạch nối liền với vòng tròn. Đứng trên lưng các lá gu này là bốn con chim chèo bẻo bằng gỗ, tô màu đen. Dưới các lá gu trang trí các tua kết từ thân các loại cây họ lau sậy, nối liền nhau tạo thành hình lọng che, cùng nhiều dải tua khác thả dài, phủ xuống các lá gu bên dưới của thân nêu. Trên đầu của thân nêu cũng được trang trí bằng các tua làm từ xơ vỏ cây thân mộc. Các tua này rủ xuống che kín thân nêu. Đầu dưới của thân nêu cũng được trang trí các lá gu nhưng có kích thước nhỏ hơn và số lượng cũng nhiều hơn, có khi lên dến 12 lá. Ngoài cây Nêu (cột lễ trong lễ hiến sinh trâu) dựng ở trước sân, trong nhà người chủ lễ cúng trâu còn treo gu và lavan. Gu treo ở gian giữa của ngôi nhà, còn hai tấm lavan, một tấm treo ở cửa chính ra vào, tấm kia treo ở cửa vào buồng tum của gia đình. 
cayneu7
Bộ Gu của người Cor, huyện Bắc Trà My hiện đang trưng bày tại Bảo tàng Quảng Nam.
 
Gu treo trong nhà (phân biệt với gu treo trên thân cây Nêu), gồm có thân gu và 4 lá gu. Thân gu là súc gỗ đẽo thành hình trụ, có tiết diện hình vuông, cạnh non gang tay, dài khoảng 1m. Bốn mặt thân gu phân chia ra từng ô khắc chìm và tô màu hình răng cưa, hình mặt trời, hình sóng nước, hình sinh hoạt, sản xuất của con người, cùng với cỏ cây, hoa lá cách điệu, tô màu xanh, trắng, đỏ, nổi rõ trên nền màu đen. Đầu trên thân gu có xẻ rảnh để kẹp hai lá gu ăn mộng với nhau, tạo nên bốn cánh lá gu cong lên có hình đĩa và tam giác. Mặt dưới các lá gu treo các tua bằng que tre dài bằng gang tay, nối liền nhau. Hai mặt bên có khắc chìm và tô màu hình răng cưa, hình cánh hoa, hình mặt trời cách điệu cũng với các màu xanh, trắng, đỏ, trên nền màu đen. Đuôi của thân gu gắn các lá gu và chạm khắc, tô màu giống như phần đầu của thân gu. Trên đầu chiếc gu, người ta treo con chim đại bàng bằng gỗ.
Người Cor thường dùng các Gu để trang trí mâm thần (đoạn giữa cột đâm trâu). Mâm gỗ này cũng được trang trí nhiều hoạ tiết, hoa văn, hình vẽ tương đối đa dạng và phong phú. Xung quanh của mâm gỗ này, họ đục lỗ cho xuyên để buộc các dãy bông được làm bằng vỏ cây nhuộm màu trông rất đẹp. Mỗi tấm Gu là một trong những tác phẩm nghệ thuật của đàn ông Cor khéo tay. Trên các mặt Gu là một thảm hoa văn mô tả cuộc sống đời thường nơi vùng người Cor sinh sống và phản ánh quan niệm về các thần linh. Ngoài ra, còn có nhiều Gu trang trí bởi những hoa văn hình học, tứ giác, đường vuông góc, khắc hoạ đặc điểm xứ sở của người Cor như cây chò, cây quế, mặt trăng, cầu vồng, con suối...Hầu hết các mô típ trên Gu là những biến thể khiến ta liên tưởng đến hoa văn trên hình trống đồng Đông Sơn. Hình ảnh ché rượu, các ngôi sao trên trời là biểu hiện những thần linh, ông bà, tổ tiên ở trên cao về dự ăn trâu huê cùng dân làng và thấu hiểu nổi khổ của dân làng mà luôn đem lại hạnh phúc, của cải, mùa màng tốt tươi, rẫy nương không bị chim, thú rừng phá hoại...
Có thể nói, cây Nêu và bộ Gu là tổng thể những nét văn hóa tinh túy, riêng biệt, độc đáo nhất để người Cor thực hiện tổ chức nghi lễ hiến sinh trâu trong lễ hội truyền thống của làng, cộng đồng và nó luôn xuyên suốt trong đời sống văn hóa tâm linh, ý nguyện, niềm tin của người Cor. 
Với mục đích góp phần tôn vinh các giá trị văn hóa vật thể phi vật thể đó, ngày 25/8/2014, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch có Quyết định số 2684 công nhận: “Nghi thức lễ dựng cây Nêu và bộ Gu người Cor của hai xã Trà Kót, Trà Nú huyện Bắc Trà My (Quảng Nam) là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Đây là niềm tự hào của bà con dân tộc Cor, cũng là niềm tự hào chung của cộng đồng các dân tộc cư trú trên vùng Trường Sơn -Tây Nguyên.

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây