Việc Việt Nam tham gia hàng loạt các hiệp định thương mại tự do (FTA) mở ra cánh cửa lớn cho doanh nghiệp đưa hàng hóa ra khỏi phạm vi Việt Nam, tìm đến được với nhiều thị trường mới, đối tác mới trên thế giới. Nhiều hợp đồng thương mại giữa doanh nghiệp Việt Nam với các đối tác trên toàn thế giới được ký kết. Nhưng, khi phát sinh tranh chấp thương mại thì doanh nghiệp Việt thường lúng túng và chịu thiệt. Nắm vững Công ước của Liên Hợp Quốc về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG) sẽ giúp doanh nghiệp giải quyết được vấn đề đó.
“Vi phạm cơ bản hợp đồng” theo quy định của Công ước Viên
Công ước Viên về Hợp đồng Mua bán Hàng hoá Quốc tế của Liên hợp quốc (CISG), được thông qua năm 1980, là một mô hình hữu ích cho các nước đang nổi lên đang xem xét việc ban hành luật hợp đồng và mua bán hiện đại.
Công ước này áp dụng đối với các hợp đồng mua bán giữa người mua và người bán có địa điểm kinh doanh tại các nước là thành viên của công ước, song công ước có sự nhất quán trong việc nhấn mạnh yếu tố tự do hợp đồng, theo đó các bên có quyền quy định khác.
CISG được soạn thảo bởi nhóm làm việc gồm các luật sư từ khắp các khu vực trên thế giới dưới sự bảo trợ của Uỷ ban Luật Thương mại Quốc tế của Liên Hợp quốc (UNCITRAL).
“Vi phạm về cơ bản hợp đồng” là một chế định pháp lý được quy định tại Điều 25 Công ước Viên. Theo đó “một sự vi phạm hợp đồng do một bên gây ra là vi phạm cơ bản nếu sự vi phạm đó làm cho bên kia bị thiệt hại mà người bị thiệt hại, trong một chừng mực đáng kể bị mất cái mà họ có quyền chờ đợi trên cơ sở hợp đồng, trừ phi bên vi phạm không tiên liệu được hậu qủa đó và một người có lý trí minh mẫn cũng sẽ không tiên liệu được nếu họ cũng ở vào hoàn cảnh tương tự”.
Vi phạm hợp đồng là việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ hợp đồng mà các bên đã thỏa thuận, theo thói quen trong thương mại giữa các bên, pháp luật điều chỉnh hợp đồng hoặc tập quán thương mại quy định.
“Vi phạm về cơ bản hợp đồng” là một chế định pháp lý được quy định tại Điều 25 Công ước Viên.
Công ước Viên không liệt kê cụ thể các yếu tố cấu thành tính cơ bản của vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế mà từ quy định tại Điều 25 cho thấy, nếu các bên không có thỏa thuận khác, các yếu tố cấu thành tính cơ bản của vi phạm hợp đồng được xem xét từ hai phía: Đối với bên bị vi phạm, yếu tố cấu thành tính cơ bản của vi phạm hợp đồng là tồn hại do vi phạm hợp đồng gây ra và tồn hại đó phải đến mức tước đi đáng kể những gì bên bị vi phạm có quyền kỳ vọng từ hợp đồng, tức tồn hại cũng phải đáng kể; Đối với bên vi phạm, yếu tố cấu thành tính cơ bản của vi phạm hợp đồng là khả năng tiên liệu được tổn hại do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra.
Vi phạm hợp đồng thường làm phát sinh tổn hại nhưng tổn hại không luôn luôn tồn tại khi có vi phạm hợp đồng, có nhiều trường hợp có vi phạm hợp đồng nhưng không có tổn hại. Theo quy định tại Điều 25 CISG, tổn hại do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra là yếu tố bắt buộc, tiên quyết cấu thành tính cơ bản của vi phạm hợp đồng. Vậy thế nào là tổn hại đáng kể? Công ước Viên cho rằng tổn hại đáng kể là những tổn hại làm cho bên bị vi phạm mất đi cái mà họ chờ đợi (mong muốn có được) từ hợp đồng. Công ước Viên không giải thích, không có quy định cụ thể nào nhằm làm rõ nội hàm của thuật ngữ “tổn hại” khi dùng nó trong Điều 25 này để xác định có hay không có vi phạm cơ bản hợp đồng vẫn còn nhiều khó khăn, nhiều quan điểm, tranh luận.
Thực tiễn, trong rất nhiều vụ tranh chấp có liên quan đến xác định vi phạm cơ bản hợp đồng theo Công ước Viên của Tòa án, trọng tài của một số quốc gia thành viên Công ước Viên cho thấy sự đa dạng trong vận dụng yếu tố “tổn hại đáng kể” để xác định vi phạm cơ bản hợ đồng, cụ thể: Tòa án, trọng tài xem tỷ lệ hàng hóa có chất lượng không phù hợp với hợp đồng ở mức cao là tổn hại đáng kể; Tòa án, trọng tài xem lợi nhuận bị mất đi, tổn hại về uy tín, quyền và lợi ích pháp lý là tổn hại đáng kể khi xác định vi phạm cơ bản hợp đồng; Tòa án, trọng tài không xem xét yếu tố tổn hại đáng kể khi xác định vi phạm cơ bản hợp đồng.
Trong rất nhiều vụ tranh chấp, khi xác định vi phạm cơ bản hợp đồng theo Điều 25 Công ước Viên, tòa án, trọng tài không xem xét yếu tố tổn hại đáng kể, mà chỉ xem xét trực tiếp đến hậu quả của hành vi vi phạm hợp đồng của bên vi phạm có tước đi đáng kể những gì bên bị vi phạm kì vọng hay không. Đặc biệt là khi người bán hoặc người mua không thực hiện nghĩa vụ hợp đồng như không giao hàng, giao hàng không đúng thời gian hoặc không thanh toán tiền hàng, không nhận hàng. Một trong những yếu tố tiên quyết, trực tiếp để xác định tính cơ bản của vi phạm hợp đồng theo công ước Viên là phải có tổn hại do hành vi vi phạm gây ra dẫn đến hậu quả là những gì bên bị vi phạm có quyền kì vọng từ hợp đồng bị tước đi đáng kể.
Một số lưu ý cho doanh nghiệp Việt Nam
Thứ nhất, về việc xác định có vi phạm cơ bản hợp đồng hay không.
Như đã phân tích ở trên, để được coi là vi phạm cơ bản hợp đồng theo Điều 25 CISG thì vi phạm đó phải là nguyên nhân dẫn đến thiệt hại đáng kể cho bên bị vi phạm. CISG cho rằng, thiệt hại đáng kể là những thiệt hại làm cho bên bị vi phạm mất đi cái mà họ chờ đợi (mong muốn có được) từ hợp đồng nhưng không giải thích rõ cái mà người này chờ đợi là gì. Vì vậy, việc xác định mức độ thiệt hại là đáng kể hay không đáng kể sẽ do cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp quyết định căn cứ vào từng vụ việc cụ thể. Ví dụ, căn cứ vào giá trị kinh tế của hợp đồng, sự tổn hại về mặt tiền bạc do hành vi vi phạm hợp đồng hoặc mức độ mà hành vi vi phạm hợp đồng gây cản trở đến các hoạt động khác của bên bị vi phạm và tính nghiêm trọng của việc vi phạm nghĩa vụ hợp đồng. Tuy nhiên, hành vi vi phạm hợp đồng gây thiệt hại đáng kể sẽ không bị coi là vi phạm cơ bản hợp đồng nếu bên vi phạm “không thể nhìn thấy trước hậu quả của hành vi vi phạm đó và người ở vào hoàn cảnh tương tự cũng không thể tiên liệu được”. Khả năng tiên liệu trước được những thiệt hại do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra phụ thuộc vào kiến thức của bên vi phạm về những sự kiện xoay quanh giao dịch như: Kinh nghiệm, mức độ tinh tế và khả năng tổ chức của bên vi phạm.
Về vấn đề này, pháp luật Việt Nam quy định khác so với CISG. Khoản 4, Điều 312 Luật Thương mại 2005 của Việt Nam quy định chế tài hủy bỏ hợp đồng được áp dụng trong các trường hợp sau đây: Xảy ra hành vi vi phạm mà các bên đã thỏa thuận là điều kiện để hủy bỏ hợp đồng; một bên vi phạm cơ bản nghĩa vụ hợp đồng. Đồng thời, khoản 13, Điều 3 Luật này cũng định nghĩa “Vi phạm cơ bản là sự vi phạm hợp đồng của một bên gây thiệt hại cho bên kia đến mức làm cho bên kia không đạt được mục đích của việc giao kết hợp đồng”. Như vậy, pháp luật Việt Nam không có quy định loại trừ những vi phạm hợp đồng gây ra thiệt hại cho bên bị vi phạm nhưng bên vi phạm không thể tiên liệu trước hậu quả ra khỏi phạm vi thuật ngữ “vi phạm cơ bản”.
Việt Nam đang đẩy mạnh hội nhập nền kinh tế quốc tế nên việc doanh nghiệp nước ta cần trang bị cho mình những hiểu biết đầy đủ liên quan đến quy định của CISG 1980.
Từ những phân tích trên, các doanh nghiệp Việt Nam cần lưu ý về việc xác định đâu là vi phạm cơ bản để có thể hủy bỏ hợp đồng theo CISG, lưu ý sự khác nhau giữa Công ước và Luật Thương mại Việt Nam về vấn đề loại trừ trách nhiệm của bên vi phạm trong khái niệm “vi phạm cơ bản”, tránh trường hợp bên vi phạm viện cớ mình không lường trước được hậu quả, biến bên hủy hợp đồng từ chỗ là bên bị vi phạm thành bên vi phạm trong hợp đồng.
Thứ hai, về tính dự đoán trước được của thiệt hại đối với người mua.
Điều 74 CISG đã thiết lập các quy tắc chung cho việc tính toán thiệt hại, cụ thể: “Tiền bồi thường thiệt hại xảy ra do một bên vi phạm hợp đồng là một khoản tiền bao gồm tổn thất và khoản lợi bị bỏ lỡ mà bên kia đã phải chịu do hậu quả của sự vi phạm hợp đồng. Tiền bồi thường thiệt hại này không thể cao hơn tổn thất và số lợi bỏ lỡ mà bên bị vi phạm đã dự liệu hoặc đáng lẽ phải dự liệu được vào lúc ký kết hợp đồng như một hậu quả có thể xảy ra do vi phạm hợp đồng, có tính đến các tình tiết mà họ đã biết hoặc đáng lẽ phải biết”. Quy tắc này áp dụng khi một bên trong hợp đồng vi phạm nghĩa vụ theo CISG.
Tính dự đoán trước của thiệt hại đối với bên vi phạm được CISG nhấn mạnh tại Điều 25 và Điều 74. Khi một bên áp dụng một hành động đối phó hay một biện pháp bảo hộ hợp lý chống lại sự vi phạm hợp đồng của bên kia thì cần phải thông báo cho bên vi phạm, tránh trường hợp bên vi phạm viện dẫn là không thể lường trước được thiệt hại. Pháp luật Việt Nam chưa có quy định tương tự, vì thế các doanh nghiệp Việt Nam cần chú ý nhằm bảo vệ quyền lợi của mình.
Thứ ba, về việc bồi thường thiệt hại khi mua hàng thay thế.
Theo Điều 75 CISG, “Khi hợp đồng bị hủy và nếu bằng một cách hợp lý và trong một thời hạn hợp lý sau khi hủy hợp đồng, người mua đã mua hàng thay thế hay người bán đã bán hàng lại hàng thì bên đòi BTTH có thể đòi nhận phần chênh lệch giữa giá hợp đồng và giá mua thế hay bán lại hàng cũng như mọi khoản tiền BTTH khác có thể đòi được chiếu theo Điều 74”. Căn cứ quy định này, để áp dụng Điều 75 thì cần đáp ứng đủ hai điều kiện: Có tồn tại việc hủy hợp đồng; có tồn tại giao dịch thay thế và giao dịch thay thế này phải có tính hợp lý, nghĩa là được thực hiện “một cách hợp lý” và “trong một thời gian hợp lý”.
Trong một hợp đồng mua bán hàng hóa, giao dịch thay thế khi có vi p hạm cơ bản nghĩa vụ hợp đồng có thể thực hiện bởi cả bên mua hoặc bên bán. Tuy nhiên, việc xác định việc hủy hợp đồng có thực cũng như xác định giao dịch thay thế đó đã thực hiện “một cách hợp lý” “trong một thời gian hợp lý” không hề dễ dàng.
Ngoài ra, việc quy định giao dịch thay thế mà bên bị vi phạm áp dụng phải được tiến hành “một cách hợp lý” và “trong một thời gian hợp lý” nhằm bảo vệ cho bên gây thiệt hại trong trường hợp bên bị thiệt hại lạm dụng quyền yêu cầu BTTH để trục lợi. Thông thường, các cơ quan giải quyết tranh chấp sẽ căn cứ vào tính chất của loại hàng hóa, hàng hóa có đang vào mùa hay không để xem xét việc mua hàng hay bán lại hàng có được tiến hành một cách nhanh nhất có thể hay không. Đồng thời, căn cứ vào hành động của bên bị vi phạm, có căn cứ cho thấy bên này đã chủ động tiến hành nhanh nhất có thể các điều kiện để thực hiện giao dịch thay thế thì sẽ được xem là hợp lý. Đối chiếu với pháp luật Việt Nam, vấn đề bồi thường thiệt hại được quy định tại Điều 302 và 303 Luật Thương mại 2005. Có thể thấy, pháp luật Việt Nam và CISG đều quy định các thiệt hại được bồi thường bao gồm tổn thất và khoản lợi bị bỏ lỡ mà bên kia đã phải chịu do hậu quả của sự vi phạm hợp đồng. Tuy nhiên, Luật Thương mại Việt Nam lại không quy định về cách thức tính thiệt hại. Do đó, các bên trong hợp đồng mua bán hàng hóa có thể tham khảo quy định này của CISG để tính toán tiền bồi thường trong trường hợp mua hàng thay thế.
Từ phân tích trên, trong khuôn khổ CISG, khi vi phạm hợp đồng xảy ra, bên bị vi phạm có quyền hủy bỏ hợp đồng nếu chứng minh đó là vi phạm cơ bản theo Điều 25 và có thực hiện thông báo theo Điều 26. Bên vi phạm hợp đồng có trách nhiệm bồi thường khi vi phạm hợp đồng. Tuy nhiên, để áp dụng Điều 75 đòi hỏi bên có quyền lợi bị vi phạm phải thỏa mãn các điều kiện nhất định, bao gồm: Đã có tồn tại việc hủy hợp đồng và Đã tiến hành giao dịch thay thế với mức giá hợp lý trong một khoảng thời gian hợp lý sau khi hợp đồng bị hủy. Bên cạnh Điều 75, bên bị vi phạm cũng có thể đòi bồi thường các khoản khác theo Điều 74.
