Truyền thống và Phát triển - Hội tụ tinh hoa bản sắc Việt

https://truyenthongvaphattrien.vn

GIÁO DỤC HỆ CHUẨN MỰC, GIÁ TRỊ CON NGƯỜI TRONG THỜI ĐẠI TRI THỨC

• Thứ tư - 14/10/2026 07:09
•  In ra
•  Đóng cửa sổ này

Giá trị chỉ có ý nghĩa khi trở thành cách sống

Mỗi dân tộc đều có những hệ giá trị được hình thành, gìn giữ và bồi đắp qua nhiều thế hệ. Nhắc đến người Nhật, người ta thường nghĩ đến tính kỷ luật và tinh thần trách nhiệm, nói đến người Đức thường gợi lên sự chính xác và nguyên tắc, còn văn hóa Mỹ thường được liên hệ với tính thực tế, tinh thần tự lập và ý thức khẳng định cá nhân. Những nhận diện ấy dĩ nhiên chỉ mang tính khái quát, nhưng cho thấy khi một giá trị được thực hành đủ lâu và được nhiều thế hệ cùng gìn giữ, nó có thể trở thành một nét văn hóa đặc trưng, thậm chí trở thành một trong những dấu hiệu để nhận diện một cộng đồng.

Với người Việt Nam, yêu nước, đoàn kết, nghĩa tình, thủy chung, tương trợ, cần cù, trách nhiệm là những giá trị đã được hun đúc qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, góp phần làm nên sức mạnh tinh thần và bản sắc của dân tộc. Bước vào một giai đoạn phát triển mới, những giá trị ấy không mất đi mà tiếp tục được kế thừa, làm mới cách biểu hiện và gắn chặt hơn với yêu cầu tự cường, trung thực, kỷ cương, sáng tạo, khát vọng vươn lên và năng lực thích ứng với một thế giới đang thay đổi nhanh chóng. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị đặt việc phát triển toàn diện con người Việt Nam trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam, trong đó xác định 08 chuẩn mực gồm yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương và sáng tạo. Điều đáng chú ý là những chuẩn mực này không chỉ là sjw cụ thể hóa hệ giá trị nhằm gìn giữ căn cốt của con người Việt Nam, mà còn hướng tới hình thành những phẩm chất cần thiết để mỗi người có thể sống, làm việc, sáng tạo và chịu trách nhiệm trong những điều kiện phát triển mới.

Giáo dục chuẩn mực, giá trị trở thành một vấn đề thời sự không chỉ bởi xã hội cần xác định những điều tốt đẹp để hướng tới, mà quan trọng hơn là làm sao để những giá trị ấy thực sự đi vào đời sống. Nếu giá trị cho biết xã hội trân trọng điều gì thì chuẩn mực chính là cách những giá trị đó được cụ thể hóa thành hành vi và cách ứng xử. Trung thực vì thế không chỉ là một phẩm chất được nhắc đến trong lời dạy, mà phải được nhận ra ở việc học sinh không gian lận trong thi cử, người kinh doanh không đánh lừa khách hàng, cán bộ không lợi dụng vị trí của mình để trục lợi. Trách nhiệm cũng không nằm ở những lời cam kết, mà thể hiện ở việc một người làm đến cùng công việc mình được giao và sẵn sàng chịu trách nhiệm về lựa chọn, hành vi của chính mình.

Một đứa trẻ có thể thuộc lòng rằng phải thật thà, nhưng bài học về sự thật thà thường được hình thành sâu sắc hơn từ những gì em nhìn thấy và trải nghiệm mỗi ngày. Giáo dục vì thế không chỉ diễn ra qua lời dạy, mà còn qua cách người lớn sống và cách xã hội ứng xử với cái đúng, cái sai. Nếu cha mẹ yêu cầu con không nói dối nhưng chính người lớn lại thường xuyên tìm cách lách luật, nếu nhà trường dạy về công bằng nhưng học sinh liên tục chứng kiến người gian dối vẫn có lợi thế, thì giữa điều được dạy và điều diễn ra trong đời sống sẽ hình thành một khoảng cách. Khi khoảng cách ấy lặp lại quá nhiều, những lời giáo dục dù đúng cũng khó trở thành niềm tin bền vững và càng khó chuyển thành cách sống.

Bởi vậy, giáo dục chuẩn mực, giá trị không thể chỉ là dạy con người thuộc tên những phẩm chất tốt đẹp. Điều quan trọng hơn là giúp mỗi người hiểu vì sao phải trung thực, vì sao tự do phải đi cùng trách nhiệm, vì sao có những việc dù đem lại lợi ích vẫn không nên làm và vì sao phẩm giá của một con người nhiều khi được thể hiện rõ nhất ở những lựa chọn không có ai đứng bên cạnh để kiểm tra, giám sát.

Giáo dục không chỉ để con người giỏi hơn mà còn để sống tốt hơn

Giáo dục hiện đại đang đứng trước một áp lực ngày càng lớn là phải chuẩn bị cho con người năng lực cạnh tranh và thích ứng trong một xã hội mà cơ cấu kinh tế, việc làm và nghề nghiệp thay đổi rất nhanh. Sự phát triển của khoa học, công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang làm biến đổi sâu sắc thị trường lao động, khiến nhiều công việc và kỹ năng có nguy cơ bị thay thế, đồng thời liên tục tạo ra những yêu cầu nghề nghiệp mới. Trước sức ép đó, trẻ em ngày nay được học ngoại ngữ sớm hơn, tiếp cận công nghệ nhanh hơn và được trang bị ngày càng nhiều kiến thức, kỹ năng để thích ứng với một thị trường lao động khó dự báo. Những năng lực ấy là cần thiết, song giáo dục sẽ vẫn chưa hoàn thành sứ mệnh của mình nếu chỉ chuẩn bị cho con người khả năng cạnh tranh mà chưa giúp họ hình thành nhân cách, trách nhiệm và những giá trị định hướng cách sử dụng chính tri thức, năng lực mà mình có được.

Một người có học vấn cao, giỏi nghề nghiệp và thu nhập tốt vẫn chưa thể coi là phát triển toàn diện nếu thiếu đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội. Năng lực càng lớn, nếu không được định hướng bởi những chuẩn mực đúng đắn, càng có thể bị sử dụng theo những cách gây tổn hại cho người khác và cho cộng đồng. Thành công vì thế không chỉ được đo bằng những gì một người đạt được cho mình, mà còn bằng cách họ sử dụng tri thức, năng lực và vị thế của mình để tạo ra giá trị cho xã hội. Phát triển con người toàn diện phải là sự kết hợp giữa sức khỏe, tri thức, năng lực và nhân cách. Con người cần sức khỏe để sống, tri thức để hiểu, kỹ năng để lao động, bản lĩnh để làm chủ cuộc sống, đồng thời cần những chuẩn mực đủ vững để biết mình nên sử dụng những năng lực ấy vào việc gì, theo cách nào và vì những giá trị nào.

Yêu cầu ấy càng trở nên cấp thiết trong một xã hội cạnh tranh ngày càng mạnh, đồng thời xuất hiện ngày càng nhiều những mặt trái và vấn đề xã hội mới. Cạnh tranh có thể tạo động lực vươn lên, nhưng khi bị đẩy đến cực đoan, nó dễ khiến con người chấp nhận hơn thua bằng mọi giá. Đồng tiền giúp cải thiện cuộc sống, song nếu trở thành thước đo gần như duy nhất của thành công, nó có thể kéo con người về phía thực dụng và vị kỷ. Công nghệ mở rộng khả năng kết nối nhưng cũng đưa trẻ em và người trẻ đến gần hơn với tin giả, lừa đảo, bạo lực mạng, những hình mẫu lệch chuẩn và lối sống phô trương. Những biến động ấy đang tạo ra một trạng thái nhiễu loạn giá trị ngày càng rõ, khi ranh giới giữa thật và giả, đúng và sai, tốt và xấu nhiều lúc bị trở nên mong manh, còn con người dễ mất đi những điểm tựa cần thiết để định hướng lựa chọn và hành vi của mình. Chính trong hoàn cảnh đó, giáo dục giá trị càng trở thành giống như điều chỉnh một chiếc “la bàn” giúp mỗi người biết điều gì đáng theo đuổi, điều gì cần từ chối và đâu là giới hạn không nên vượt qua.

Pháp luật đặt ra những chuẩn mực xử sự có tính bắt buộc, xác định rõ điều gì được làm, điều gì không được làm và những hành vi nào phải chịu trách nhiệm trước xã hội. Đó là nền tảng không thể thiếu để duy trì trật tự, kỷ cương và bảo vệ lợi ích chung. Nhưng một xã hội không thể chỉ dựa vào sự kiểm soát từ bên ngoài, bởi pháp luật dù chặt chẽ đến đâu cũng không thể hiện diện trong mọi lựa chọn của mỗi con người. Điều có ý nghĩa lâu dài hơn là khi những chuẩn mực đúng đắn được con người tiếp nhận thành giá trị, thành lòng tự trọng, ý thức trách nhiệm và khả năng tự điều chỉnh hành vi của chính mình.

Một người thực sự có chuẩn mực không phải chỉ vì sợ bị phát hiện hay xử phạt, mà còn biết tự dừng lại trước những việc không nên làm, ngay cả khi không có ai kiểm tra. Họ biết từ chối một lợi ích không chính đáng vì lòng tự trọng, vì trách nhiệm và vì nhận thức rằng có những thứ không đáng để đánh đổi. Giáo dục giá trị vì thế phải hướng tới việc hình thành những giới hạn bên trong ấy, để con người không chỉ biết tuân thủ vì bị ràng buộc, mà còn tự giác lựa chọn điều đúng vì hiểu, tin và coi đó là nguyên tắc sống của mình.

Đã đến lúc cần nhìn nhận lại một cách đầy đủ hơn bài học của cha ông về “tiên học lễ, hậu học văn”, như một sự nhắc lại nguyên lý căn bản của giáo dục: trước khi trở thành người có tri thức, mỗi người cần được giáo dục để biết sống có đạo đức, có trách nhiệm, biết tôn trọng người khác và tự giới hạn hành vi của mình. Giáo dục chuẩn mực, giá trị vì thế cần được bắt đầu từ sớm, đặc biệt với trẻ em và thanh thiếu niên, bởi nhân cách của một thế hệ không hình thành trong một ngày, còn tương lai của dân tộc luôn được chuẩn bị từ những điều chúng ta gieo vào nhận thức, thói quen và cách sống của người trẻ hôm nay.

Treo những tấm gương đẹp để chuẩn mực, giá trị được soi chiếu

Một trong những quan niệm cần có sự thay đổi khi nhiều phụ huynh vẫn coi nhà trường như nơi có thể gánh vác gần như toàn bộ trách nhiệm giáo dục con người, từ tri thức, kỹ năng đến đạo đức, nhân cách và lối sống. Cách nhìn ấy không còn phù hợp với giáo dục hiện đại, bởi một đứa trẻ không chỉ trưởng thành trong lớp học mà đồng thời được hình thành qua gia đình, các quan hệ xã hội, môi trường văn hóa, truyền thông và ngày càng sâu hơn trên không gian số. Nhà trường giữ vai trò đặc biệt quan trọng, nhưng không thể thay thế cha mẹ trong việc làm gương, không thể thay thế cộng đồng trong việc tạo ra những chuẩn mực ứng xử, càng không thể một mình hóa giải mọi thông điệp trái chiều mà trẻ tiếp nhận mỗi ngày. Giáo dục chuẩn mực, giá trị vì thế phải được nhìn như một quá trình xã hội rộng lớn, trong đó mỗi môi trường đều góp phần trả lời cho người trẻ câu hỏi điều gì đáng quý, điều gì đáng tin và con người nên sống như thế nào.

Gia đình là nơi những bài học đầu tiên về giá trị được hình thành mà nhiều khi không cần một lời giảng giải. Trước khi hiểu thế nào là tôn trọng, một đứa trẻ đã cảm nhận điều đó qua cách cha mẹ nói chuyện với nhau và cách người lớn đối xử với chính em. Trước khi biết đến khái niệm hiếu thảo, trẻ đã quan sát cách cha mẹ chăm sóc, ứng xử với ông bà mình như thế nào. Trước khi được dạy về trách nhiệm, trẻ em đã nhìn thấy người lớn có giữ lời, có nhận lỗi và có làm đến cùng việc mình đã hứa hay không. Trong giáo dục giá trị, người lớn vì thế không chỉ là người nói cho trẻ biết điều gì đúng, mà trước hết phải là tấm gương để trẻ nhìn vào và học cách sống.

Nhà trường tiếp tục quá trình ấy trong một không gian rộng hơn, nơi học sinh bắt đầu sống cùng những người không thuộc gia đình mình, phải học cách tôn trọng khác biệt, chia sẻ, hợp tác và tuân thủ những nguyên tắc chung. Học sinh không chỉ học công bằng qua bài giảng, mà còn cảm nhận công bằng từ cách thầy cô đối xử với các em. Các em học trách nhiệm qua cách nhà trường xử lý sai phạm, học sự tôn trọng qua cách những khác biệt được lắng nghe và học lòng nhân ái qua cách một học sinh yếu thế được tập thể bảo vệ. Một nhà trường công bằng, kỷ cương nhưng nhân văn tự nó đã là một bài học về giá trị, bởi môi trường giáo dục nhiều khi có sức thuyết phục lớn hơn những điều được viết trong sách giáo khoa.

Những bài học chuẩn mực, giá trị khi trẻ em bước ra ngoài cổng trường lại tiếp tục được kiểm chứng trong đời sống. Một đứa trẻ được dạy phải xếp hàng nhưng thường xuyên nhìn thấy người lớn chen ngang vẫn được lợi sẽ bắt đầu hoài nghi về ý nghĩa của sự tuân thủ. Một người trẻ được dạy phải trung thực nhưng liên tục chứng kiến người gian dối vẫn thành công sẽ khó giữ nguyên niềm tin nếu xã hội không có những cơ chế bảo vệ cái đúng. Khi người tử tế thường xuyên chịu thiệt, người vô trách nhiệm không phải trả giá, còn những hành vi bất chấp chuẩn mực lại dễ dàng được chú ý và tung hô, xã hội vô hình trung đang treo lên trước mắt con người những “tấm gương” trái ngược với những gì gia đình và nhà trường muốn giáo dục.

Vì vậy, giáo dục chuẩn mực, giá trị chỉ có thể tạo ra sức mạnh thực sự khi điều được dạy và điều diễn ra có tính phổ biến trong đời sống không đối lập với nhau. Chúng ta dạy trẻ trung thực thì xã hội phải làm cho người trung thực được tin cậy. Chúng ta đề cao trách nhiệm thì người có trách nhiệm phải được ghi nhận. Chúng ta khuyến khích sáng tạo thì môi trường phải biết tôn trọng cái mới, chấp nhận những thử nghiệm có căn cứ và cả những thất bại chính đáng. Chuẩn mực, giá trị chỉ có thể trở thành cách sống được thực hành mọi nơi, mọi lúc khi con người nhìn thấy rằng sống đúng không phải là một lựa chọn cô độc, còn sự tử tế, trách nhiệm và sáng tạo vẫn có chỗ đứng trong đời sống thực tế.

Thách thức của giáo dục chuẩn mực, giá trị ngày nay trở nên phức tạp hơn rất nhiều trên không gian số, nơi cái tốt và cái xấu, đúng và sai, văn hóa và phản văn hóa cùng xuất hiện trước mắt người trẻ với tốc độ và sức lan tỏa chưa từng có. Trẻ em hôm nay không chỉ học từ cha mẹ, thầy cô và sách vở mà còn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ người nổi tiếng, nhà sáng tạo nội dung, phim ảnh, trò chơi và các cộng đồng trực tuyến. Một hành vi lệch chuẩn nếu thu hút hàng triệu lượt xem, một lối sống phô trương nếu liên tục được cổ súy, hay một người nổi tiếng đạt được thành công bằng những cách thiếu chuẩn mực vẫn có thể trở thành hình mẫu đối với những người trẻ chưa đủ khả năng sàng lọc và đánh giá. Khi sự chú ý dễ bị nhầm với giá trị, nổi tiếng dễ bị đồng nhất với đáng kính, còn thành công dễ được nhìn nhận mà không cần xét đến cách thức đạt được nó, ranh giới giữa điều đáng ngưỡng mộ và điều chỉ đáng chú ý rất dễ bị làm mờ.

Giáo dục trong môi trường số không thể chỉ lựa chọn cách cấm đoán, mà phải giúp người trẻ hình thành một “bộ lọc” giá trịđủ vững để tự mình lựa chọn những gì đáng tin, đáng học và đáng theo đuổi. Khi người trẻ có khả năng tự đánh giá những hình mẫu xuất hiện trước mình, giáo dục mới thật sự tạo ra năng lực tự bảo vệ về chuẩn mực, giá trị trong một môi trường thông tin ngày càng phức tạp.

Ở chiều ngược lại, xã hội cũng cần chủ động “treo” nhiều hơn những tấm gương đẹp trong đời sống để những giá trị tích cực có cơ hội được nhìn thấy, được ghi nhận và lan tỏa. Một người lao động tận tụy với công việc, một thầy giáo hết lòng với học sinh, một doanh nhân làm giàu bằng sự tử tế, một người trẻ dám nhận trách nhiệm, một nhà khoa học âm thầm cống hiến hay một người bình thường sẵn sàng giúp đỡ người khác đều có thể trở thành những bài học sống động về chuẩn mực và giá trị. Trong quá trình ấy, báo chí, văn học, nghệ thuật, điện ảnh và truyền thông không chỉ phản ánh những gì đang diễn ra, mà còn góp phần đưa những câu chuyện đẹp, những con người đáng kính và những phẩm chất đáng noi theo vào đời sống tinh thần của xã hội. Khi những hình mẫu tích cực được xuất hiện đủ nhiều và đủ thuyết phục, chúng không chỉ tạo cảm hứng nhất thời mà còn góp phần hình thành những chuẩn mực mà cộng đồng trân trọng, lựa chọn và trao truyền cho các thế hệ sau.

Một bộ phim hay, một tác phẩm văn học, một câu chuyện có thật về lòng tử tế trên truyền thông nhiều khi có sức lay động sâu hơn rất nhiều lời giáo huấn. “Lấy cái đẹp dẹp cái xấu” vì thế không có nghĩa là né tránh hay che giấu cái xấu, mà là làm cho cái đẹp, cái đúng và những con người tử tế xuất hiện đủ nhiều, đủ gần và đủ sức thuyết phục để trở thành những hình mẫu có sức lan tỏa. Một tấm gương chỉ có ý nghĩa khi được đặt ở nơi người ta có thể nhìn thấy, còn một giá trị chỉ thật sự có sức sống khi con người nhận ra nó trong những con người thật, việc làm thật và những lựa chọn thật của đời sống.

Xây dựng chuẩn mực, giá trị con người Việt Nam trong thời đại tri thức vì thế không phải là tạo ra một hình mẫu hoàn hảo xa rời thực tế, mà là làm cho những giá trị tốt đẹp của dân tộc tìm được những biểu hiện thuyết phục trong gia đình, nhà trường, công việc, cộng đồng và cả không gian số. Khi gia đình sống theo điều mình dạy con, nhà trường biến giá trị thành cách ứng xử, xã hội biết bảo vệ người sống đúng, còn văn hóa và truyền thông biết nâng những con người tử tế thành những hình mẫu có sức lan tỏa, chuẩn mực sẽ không còn nằm trong sách vở hay những lời kêu gọi.

Sự chung tay tích cực của gia đình, nhà trường, cộng đồng, truyền thông và toàn xã hội sẽ tạo nên môi trường để trung thực trở thành thói quen, trách nhiệm trở thành cách làm việc, nghĩa tình trở thành cách con người đối xử với nhau, kỷ cương trở thành khả năng tự giới hạn ngay cả khi không có người giám sát và sáng tạo trở thành khát vọng làm cho công việc hôm nay tốt hơn ngày hôm qua. Khi những chuẩn mực, giá trị thực sự đi vào hành vi và cách sống, giáo dục mới đi được từ tri thức đến nhân cách, để những điều tốt đẹp không chỉ được truyền dạy mà trở thành sức mạnh bên trong của mỗi con người Việt Nam trong thời đại tri thức.