TỪ KỶ NGUYÊN MỚI NHÌN LẠI 40 NĂM ĐỔI MỚI DƯỚI SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM
- Thứ hai - 25/05/2026 02:07
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Bốn mươi năm Đổi mới (1986–2026) là một chặng đường đặc biệt trong lịch sử phát triển của dân tộc Việt Nam. Đây không chỉ là quãng thời gian dài nhất đất nước ta duy trì hòa bình, ổn định và phát triển liên tục, mà còn là giai đoạn chứng kiến sự chuyển đổi sâu sắc về tư duy phát triển, mô hình kinh tế, phương thức lãnh đạo và vị thế quốc gia trong hệ thống thế giới đương đại. Đổi mới không phải là sự điều chỉnh kỹ thuật hay cải cách cục bộ, mà là một quá trình cải biến toàn diện, sâu sắc và lâu dài, được tiến hành dưới sự lãnh đạo kiên định nhưng linh hoạt của Đảng Cộng sản Việt Nam. Từ thực tiễn khủng hoảng nghiêm trọng trước năm 1986, đến những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử ngày nay, công cuộc Đổi mới đã chứng minh năng lực tự đổi mới, tự chỉnh đốn và sáng tạo lý luận của Đảng cầm quyền. Trong bối cảnh thế giới đang bước vào một giai đoạn biến động mới mang tính cấu trúc, với những thay đổi sâu sắc về trật tự kinh tế – chính trị – công nghệ toàn cầu, việc nhìn nhận, đánh giá lại 40 năm Đổi mới không chỉ nhằm tổng kết quá khứ, mà quan trọng hơn, để xác lập nền tảng tư tưởng, lý luận và thực tiễn cho việc định hình mục tiêu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
1. ĐỔI MỚI NĂM 1986 - SỰ LỰA CHỌN ĐÚNG ĐẮN VỚI LỊCH SỬ
Trước năm 1986, Việt Nam vận hành nền kinh tế theo mô hình kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp, được hình thành trong điều kiện chiến tranh kéo dài và bị chi phối mạnh bởi tư duy quản lý hành chính, mệnh lệnh. Mô hình này từng phát huy tác dụng trong thời chiến và những năm đầu khôi phục sau chiến tranh, tuy nhiên khi bước sang thời bình, những hạn chế nội tại ngày càng bộc lộ gay gắt. Nền kinh tế lâm vào tình trạng trì trệ kéo dài; sản xuất không đáp ứng được nhu cầu tối thiểu của xã hội, lưu thông hàng hóa bị bóp nghẹt, lạm phát tăng cao, ngân sách nhà nước mất cân đối nghiêm trọng. Đời sống Nhân dân, đặc biệt là ở đô thị và vùng khó khăn, rơi vào cảnh thiếu thốn kéo dài, niềm tin xã hội bị xói mòn.
Bên cạnh đó, bối cảnh quốc tế càng làm yêu cầu Đổi mới thêm cấp bách khi sự trì trệ của mô hình kế hoạch hóa tập trung ở nhiều nước xã hội chủ nghĩa và những biến động ở Đông Âu, Liên Xô cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990 cho thấy bài học lớn khi những mô hình phát triển không tự cải cách kịp thời, không tạo ra tăng trưởng và cải thiện đời sống nhân dân, thì sẽ rơi vào khủng hoảng hệ thống dẫn đến sụp đổ. Trong hoàn cảnh đó, Việt Nam đứng trước lựa chọn mang tính sinh tử: hoặc đổi mới để phát triển, hoặc trì trệ và tếp tục tụt hậu.
Công cuộc Đổi mới ở Việt Nam là sự khẳng định rõ ràng về bản lĩnh chính trị và trí tuệ lý luận của Đảng. Điểm đặc biệt của công cuộc Đổi mới ở Việt Nam đó là không bắt nguồn từ áp lực bên ngoài, mà xuất phát từ nhu cầu tự thân của thực tiễn cách mạng, từ sự dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật của Đảng. Đổi mới là cuộc cách mạng về tư duy lý luận, khách quan, khoa học và phù hợp thực tiễn, điều ấy không đồng nghĩa với từ bỏ mục tiêu xã hội chủ nghĩa, mà là Đảng, Nhà nước, Nhân dân Việt Nam cùng đồng lòng xác định con đường phù hợp hơn để hiện thực hóa mục tiêu phát triển trong điều kiện lịch sử cụ thể. Đổi mới không phải lựa chọn tình thế, mà là sự chủ động, có lộ trình đưa đất nước vượt qua khủng hoảng, hội nhập và phát triển.
Những nội dung căn cốt của Đổi mới được Đảng ta xác định rõ ràng trong Nghị Quyết Đại hội Đảng VI và các kỳ Đại hội Đảng tiếp theo như một tổ hợp chuyển đổi chiến lược gồm ba trụ cột: đổi mới tư duy, đổi mới mô hình kinh tế và đổi mới phương thức lãnh đạo, quản trị đất nước.
Đổi mới tư duy là sự chuyển đổi từ tư duy quản lý hành chính, bình quân, bao cấp sang tư duy phát triển dựa trên quy luật kinh tế khách quan; từ lấy phân phối làm trung tâm sang lấy sản xuất, năng suất và hiệu quả làm trung tâm, từ cách nhìn kinh tế hàng hóa đối lập với xã hội chủ nghĩa sang nhận thức rằng kinh tế hàng hóa, thị trường là công cụ, là phương thức tổ chức kinh tế cần được sử dụng để xây dựng chủ nghĩa xã hội trong điều kiện mới.
Đổi mới mô hình kinh tế hình thành nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần dựa trên cơ chế thị trường, chấp nhận sự tồn tại khách quan của nhiều hình thức sở hữu và thành phần kinh tế, xây dựng cơ chế thị trường theo nguyên tắc có sự quản lý của Nhà nước định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là bước ngoặt mang tính quyết định, vì nó tạo ra khung lý luận phát triển hiện đại để giải phóng sức sản xuất, huy động các nguồn lực xã hội và thu hút nguồn lực bên ngoài.
Đổi mới phương thức lãnh đạo, quản trị quốc gia là chuyển dần từ nhà nước làm mọi việc sang nhà nước kiến tạo khuôn khổ: dùng pháp luật, quy hoạch, chính sách tài khóa, tiền tệ, công cụ thị trường và điều tiết vĩ mô để dẫn dắt phát triển, đồng thời mở rộng dân chủ, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, tạo đồng thuận xã hội.
Đổi mới 1986 đã tạo sự chuyển biến rõ rệt trong nhận thức của toàn Đảng, toàn dân, hình thành các nhóm quyết sách nền tảng như chuyển trọng tâm sang phát triển kinh tế, lấy nâng cao đời sống Nhân dân làm mục tiêu trực tiếp. Tu tưởng Đổi mới bắt đầu từ sự thay đổi thứ tự ưu tiên khi coi ổn định và phát triển kinh tế trở thành nhiệm vụ trung tâm, trong đó cải thiện đời sống Nhân dân là mục tiêu trước mắt và lâu dài. Đây là sự điều chỉnh có ý nghĩa chiến lược: khi đời sống được cải thiện, niềm tin được củng cố; khi sản xuất phát triển, nguồn lực mới được tạo ra để giải quyết các vấn đề xã hội.
Bên cạnh đó Điểm đột phá về thể chế là thừa nhận kinh tế nhiều thành phần bằng việc chấp nhận sự tồn tại và vai trò của các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh, Đổi mới đã mở khóa cho một nguồn lực xã hội rất lớn về vốn, lao động, trí tuệ, sự năng động của người dân và doanh nghiệp. Sau 1986, khu vực kinh tế tư nhân dần trở thành một động lực tăng trưởng quan trọng, tạo việc làm, thúc đẩy lưu thông hàng hóa và hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp. Điều này cũng là sự thể hiện và vận dụng đúng quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.
Quá trình Đổi mới cũng xác lập nguyên tắc: sản xuất, kinh doanh phải theo hạch toán, theo tín hiệu thị trường, theo hiệu quả. Cải cách này trực tiếp tác động vào cơ chế vận hành của nền kinh tế, làm thay đổi cách phân bổ nguồn lực: từ Nhà nước bao cấp tràn lan, bình quân chủ nghĩa sang giao nhiệm vụ, đặt chỉ tiêu, đặt hàng hiệu quả. Điểm quan trọng là Nhà nước không buông lỏng quản lý mà ngược lại, đặt ra yêu cầu cao hơn về quản lý vĩ mô bằng chính sách và pháp luật thay vì mệnh lệnh hành chính.
Thực tiễn Đổi mới cho thấy một quy luật muốn ổn định phải bắt đầu từ lương thực, thực phẩm và sinh kế của đại bộ phận dân cư. Những cải cách trong nông nghiệp (khoán, giao quyền chủ động sản xuất cho người lao động, gắn lợi ích với kết quả) đã tạo cú hích lớn năng suất tăng, nguồn cung cải thiện, đời sống nông thôn chuyển biến. Bên cạnh đó Đổi mới 1986 không chỉ là cải cách nội bộ, mà còn là mở cửa để thu hút vốn, công nghệ, thị trường, kinh nghiệm quản trị, tạo điều kiện cho sản xuất trong nước gắn với thị trường khu vực và thế giới. Sự chuyển hướng này về sau được phát triển thành đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa và hội nhập quốc tế.
Giá trị lớn nhất của Đổi mới 1986 nằm ở chỗ: Đảng đã kịp thời thực hiện một quyết định chiến lược, chuyển khủng hoảng thành động lực cải cách, chuyển mô hình quản trị cũ sang mô hình phù hợp hơn với quy luật phát triển, đồng thời củng cố niềm tin xã hội bằng những kết quả thiết thực. Nói cách khác, Đổi mới 1986 là “đột phá mở đường”: mở đường cho một mô hình phát triển năng động; mở đường cho việc tái cấu trúc thể chế; và quan trọng nhất, mở đường cho khát vọng phát triển quốc gia trong kỷ nguyên mới.
2. SỰ PHÁT TRIỂN LIÊN TỤC CỦA TƯ DUY LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG QUA CÁC KỲ ĐẠI HỘI
Nếu Đại hội VI (1986) mở ra Đổi mới với tính chất đột phá khai thông, thì các Đại hội tiếp theo, Đảng ta đã làm sâu sắc thêm, chắc hơn, dài hạn hơn con đường phát triển đó như một tiến trình tiệm tiến liên tục, trong đó mỗi kỳ Đại hội đều gắn với một yêu cầu lịch sử mới, một bước phát triển mới về tư duy và phương thức lãnh đạo phù hợp với thực tiễn cách mạng Việt Nam
Đại hội VII (1991) diễn ra trong bối cảnh quốc tế đặc biệt phức tạp: hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu tan rã, trật tự thế giới chuyển sang trạng thái đơn cực, đa trung tâm, chủ nghĩa xã hội lâm vào thoái trào trên phạm vi toàn cầu. Trong bối cảnh đó, không chỉ Việt Nam mà nhiều quốc gia phải đối diện với khủng hoảng về mô hình phát triển và niềm tin chính trị.
Thách thức lớn nhất lúc này không đơn thuần là kinh tế, mà là thách thức về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội. Đại hội VII đã có một quyết định mang ý nghĩa lịch sử: kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, đồng thời khẳng định tiếp tục Đổi mới là con đường duy nhất đúng đắn.
Việc thông qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991) là bước phát triển đặc biệt quan trọng về lý luận. Lần đầu tiên, Đảng ta hệ thống hóa một cách tương đối đầy đủ mô hình xã hội xã hội chủ nghĩa mà Việt Nam xây dựng, xác định rõ các đặc trưng, mục tiêu, động lực và phương hướng phát triển. Điều này có ý nghĩa như một la bàn chiến lược, giúp Đảng giữ vững định hướng trong bối cảnh biến động lớn của thế giới. Bên canh đó về thực tiễn, Đại hội VII tiếp tục thúc đẩy cải cách kinh tế, ổn định vĩ mô, từng bước kiểm soát lạm phát, khôi phục tăng trưởng, tạo tiền đề cho giai đoạn phát triển tiếp theo.
Đại hội VIII (1996): tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tạo nền tảng vật chất cho Đổi mới. Khi bước vào Đại hội VIII, đất nước đã thoát khỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế – xã hội kéo dài và vấn đề đặt ra lúc này không còn là “có đổi mới hay không”, mà là đổi mới theo chiều sâu và phát triển bằng cách nào.
Từ yêu cầu thực tiễn đó, Đại hội VIII xác định rõ mục tiêu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, coi đây là con đường tất yếu để xây dựng cơ sở hạ tầng, vật chất, kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội. Đây là bước phát triển logic lý luận của Đổi mới: từ giải phóng sức sản xuất sang tổ chức lại sản xuất trên nền tảng công nghiệp và khoa học, công nghệ. Trong giai đoạn này, nhiều quyết sách quan trọng được triển khai: phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội; hình thành các khu công nghiệp, khu chế xuất; thu hút đầu tư nước ngoài; mở rộng xuất khẩu. Nông nghiệp tiếp tục được củng cố, bảo đảm an ninh lương thực và tạo nguồn lực cho công nghiệp hóa.
Đại hội IX (2001) chủ động hội nhập kinh tế quốc tế – mở rộng không gian phát triển. Bước sang thế kỷ XXI, bối cảnh toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại diễn ra mạnh mẽ. Trước xu thế đó, Đại hội IX đã có bước phát triển quan trọng về tư duy khi xác định: chủ động hội nhập kinh tế quốc tế là yêu cầu khách quan của phát triển. Điểm cốt lõi của Đại hội IX không chỉ là mở cửa thị trường, mà là đặt nền kinh tế Việt Nam vào quỹ đạo cạnh tranh, tuân thủ các chuẩn mực quốc tế, qua đó buộc thể chế trong nước phải cải cách mạnh mẽ hơn. Hội nhập trở thành đòn bẩy thúc đẩy cải cách thể chế, nâng cao năng lực quản trị nhà nước và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Trong giai đoạn này, thực tiễn cho thấy kinh tế tư nhân trong nước phát triển mạnh mẽ hơn, từng bước được thừa nhận là một động lực quan trọng của nền kinh tế.
Đại hội X (2006): Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đại hội X diễn ra trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, bảo đảm tính minh bạch, bình đẳng và hiệu quả. Đại hội X đã làm rõ hơn mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, khẳng định vai trò quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong điều tiết, định hướng và bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội. Đây là bước phát triển quan trọng về mặt lý luận, khắc phục cách hiểu giản đơn giữa “thị trường” và “xã hội chủ nghĩa”.
Gia nhập WTO không chỉ mở ra cơ hội lớn về thị trường và đầu tư, mà còn đặt nền kinh tế Việt Nam vào môi trường cạnh tranh gay gắt, buộc phải đổi mới mạnh mẽ hơn về năng suất, chất lượng và quản trị.
Đại hội XI (2011): phát triển bền vững, điều chỉnh mô hình tăng trưởng. Sau giai đoạn tăng trưởng nhanh, Đại hội XI đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển từ phát triển chủ yếu theo chiều rộng sang kết hợp hài hòa giữa chiều rộng và chiều sâu. Các vấn đề về chất lượng tăng trưởng, hiệu quả sử dụng nguồn lực, môi trường và công bằng xã hội được đặt ra rõ nét hơn. Đại hội XI cho thấy tư duy Đổi mới đã bước sang giai đoạn tự điều chỉnh và tự hoàn thiện, không chạy theo tăng trưởng bằng mọi giá, mà hướng tới phát triển bền vững.
Đại hội XII (2016): Đổi mới gắn với chỉnh đốn Đảng và nâng cao hiệu lực quản trị. Đại hội XII diễn ra trong bối cảnh đất nước đạt nhiều thành tựu nhưng cũng bộc lộ không ít hạn chế: tham nhũng, lãng phí, suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên. Lần đầu tiên, nhiệm vụ xây dựng, chỉnh đốn Đảng được đặt ở vị trí đặc biệt quan trọng, gắn chặt với yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội. Điều này phản ánh một nhận thức sâu sắc: Đổi mới chỉ có thể thành công bền vững khi Đảng cầm quyền trong sạch, vững mạnh, đủ năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu.
Sau Đại hội XII, những chủ trương đó nhanh chóng được cụ thể hóa bằng hàng loạt nghị quyết, quy định và hành động quyết liệt, đồng bộ. Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XII) về xây dựng, chỉnh đốn Đảng đã chỉ rõ những biểu hiện suy thoái, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, đồng thời đề ra các giải pháp mạnh mẽ để ngăn chặn, đẩy lùi. Công tác phòng, chống tham nhũng được đẩy lên thành một cuộc đấu tranh có tính chất lâu dài, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, với nhiều vụ việc lớn, phức tạp được xử lý nghiêm minh, góp phần củng cố kỷ cương, kỷ luật của Đảng và Nhà nước.
Về phương diện quản trị quốc gia, việc đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng đã tạo ra những chuyển biến quan trọng trong nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, cải thiện môi trường đầu tư – kinh doanh, thúc đẩy cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy, nâng cao trách nhiệm công vụ. Qua đó, đổi mới kinh tế – xã hội không chỉ được tiếp tục, mà còn được đặt trên một nền tảng chính trị – đạo đức vững chắc hơn.
Đại hội XIII (2021) xác định tầm nhìn chiến lược và khát vọng phát triển trong kỷ nguyên mới. Đại hội XIII của Đảng (2021) diễn ra trong một bối cảnh đặc biệt, thế giới và khu vực có những biến động sâu sắc, phức tạp và khó lường, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gay gắt hơn, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tác động toàn diện đến mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế – xã hội, đồng thời đại dịch COVID-19 bùng phát, gây đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, đặt ra những thách thức chưa từng có đối với năng lực quản trị và sức chống chịu của mỗi quốc gia.
Trên cơ sở tổng kết sâu sắc 35 năm Đổi mới và 30 năm thực hiện Cương lĩnh 1991, Đại hội XIII đã đánh dấu bước phát triển mới về tư duy chiến lược, khi lần đầu tiên xác định rõ các mốc phát triển dài hạn của đất nước: Đến năm 2030, Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao và đến năm 2045, trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Việc xác định các mốc mục tiêu này không chỉ có ý nghĩa định hướng chính sách, mà còn thể hiện niềm tin chiến lược và khát vọng phát triển mạnh mẽ của Đảng và dân tộc, tạo ra trục thời gian cho toàn bộ quá trình hoạch định chiến lược, xây dựng chính sách và tổ chức thực hiện trong nhiều thập niên.
Điểm nổi bật của Đại hội XIII là lần đầu tiên khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. Khát vọng này không mang tính khẩu hiệu, mà được cụ thể hóa bằng các định hướng lớn về phát triển con người, nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo đảm an sinh xã hội, phát huy giá trị văn hóa và sức mạnh con người Việt Nam. Điều đó phản ánh sự phát triển về chất trong tư duy Đổi mới: từ ưu tiên thoát nghèo, phát triển sang phát triển toàn diện, bền vững và vì hạnh phúc Nhân dân.
3. MỘT SỐ BÀI HỌC LÝ LUẬN – THỰC TIỄN CÓ GIÁ TRỊ BỀN VỮNG TỪ 40 NĂM ĐỔI MỚI
Bốn mươi năm Đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam không chỉ tạo ra những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, mà còn để lại nhiều bài học lý luận – thực tiễn sâu sắc, có giá trị lâu dài đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh mới. Những bài học này không phải là sự tổng kết mang tính kinh nghiệm đơn thuần, mà là sự khái quát những quy luật vận động của một quá trình cải cách lâu dài, phức tạp trong điều kiện một đảng cầm quyền lãnh đạo phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Kiên định mục tiêu chiến lược, đồng thời linh hoạt, sáng tạo trong phương thức thực hiện
Bài học xuyên suốt của 40 năm Đổi mới là sự thống nhất biện chứng giữa kiên định và đổi mới. Đảng ta kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, song không giáo điều, không rập khuôn mô hình, mà luôn chủ động đổi mới tư duy, cách làm và phương thức tổ chức thực hiện.
Thực tiễn cho thấy, chính sự kiên định về mục tiêu đã tạo nền tảng chính trị – tư tưởng vững chắc để Đảng mạnh dạn đổi mới mô hình phát triển, chấp nhận kinh tế thị trường như một công cụ, phương thức tổ chức kinh tế, đồng thời giữ vững bản chất xã hội chủ nghĩa trong định hướng phát triển. Ngược lại, chính sự linh hoạt, sáng tạo trong phương thức thực hiện đã giúp mục tiêu chiến lược không bị đóng băng trong các công thức cứng nhắc, mà được hiện thực hóa từng bước phù hợp với điều kiện lịch sử cụ thể. Bài học này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển ở trình độ cao hơn, với nhiều yếu tố mới, phức tạp và khó dự báo.
Đổi mới phải bắt nguồn từ thực tiễn, được kiểm nghiệm trong thực tiễn và quay trở lại phục vụ thực tiễn
Một đặc điểm nổi bật của Đổi mới ở Việt Nam là không khởi đi từ lý thuyết trừu tượng, mà từ những đòi hỏi bức thiết của thực tiễn đời sống. Nhiều nội dung đổi mới quan trọng ban đầu xuất phát từ thực tiễn cơ sở, từ những tìm tòi, sáng kiến trong sản xuất, quản lý, tổ chức đời sống xã hội, sau đó được Đảng tổng kết, nâng lên thành chủ trương, đường lối.
Quá trình này cho thấy một bài học lớn về phương pháp lãnh đạo: lý luận không thể đứng ngoài thực tiễn, mà phải thường xuyên được bổ sung, phát triển trên cơ sở tổng kết thực tiễn sinh động. Đồng thời, mọi chủ trương, chính sách chỉ thực sự có giá trị khi được kiểm nghiệm bằng hiệu quả thực tiễn, bằng mức độ cải thiện đời sống Nhân dân và sự phát triển bền vững của đất nước. Trong giai đoạn phát triển mới, khi các mô hình cũ dần bộc lộ giới hạn và các vấn đề mới nảy sinh nhanh chóng, bài học này càng có ý nghĩa thời sự sâu sắc.
Lấy Nhân dân làm trung tâm, chủ thể và mục tiêu của Đổi mới
Một bài học mang tính bản chất của công cuộc Đổi mới là Nhân dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là mục tiêu của mọi chính sách phát triển. Đổi mới chỉ thực sự thành công khi giải phóng được sức dân, khơi dậy được tinh thần lao động, sáng tạo và khát vọng vươn lên của Nhân dân.
Thực tiễn 40 năm cho thấy, những chủ trương đúng đắn đều xuất phát từ lợi ích chính đáng của Nhân dân, được Nhân dân đồng thuận và tích cực tham gia thực hiện. Ngược lại, những chính sách xa rời thực tiễn đời sống, không phù hợp với lợi ích và tâm tư của Nhân dân đều khó đi vào cuộc sống hoặc phải điều chỉnh.
Bài học “lấy dân làm gốc” không chỉ mang ý nghĩa đạo lý, mà còn là quy luật chính trị – xã hội bảo đảm sự ổn định và bền vững của một chế độ. Trong kỷ nguyên mới, khi yêu cầu phát triển ngày càng cao, đa dạng lợi ích xã hội ngày càng lớn, việc giữ vững và củng cố niềm tin của Nhân dân càng trở thành điều kiện tiên quyết.
Kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường
Đổi mới ở Việt Nam không đi theo con đường tăng trưởng thuần túy, mà luôn gắn phát triển kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội. Đây là một lựa chọn có ý nghĩa chiến lược, phản ánh bản chất nhân văn của con đường xã hội chủ nghĩa.
Thực tiễn cho thấy, tăng trưởng kinh tế nếu không đi đôi với bảo đảm an sinh xã hội, thu hẹp khoảng cách phát triển và bảo vệ môi trường sẽ sớm bộc lộ những hệ lụy, làm suy giảm chất lượng phát triển và tiềm ẩn bất ổn xã hội. Việc Đảng ta từng bước điều chỉnh mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững là sự vận dụng đúng quy luật phát triển trong điều kiện mới. Bài học này đặc biệt quan trọng khi đất nước bước vào giai đoạn công nghiệp hóa, đô thị hóa và chuyển đổi xanh mạnh mẽ, đòi hỏi phải cân bằng hài hòa giữa các mục tiêu phát triển.
Xây dựng, chỉnh đốn Đảng là nhân tố quyết định sự thành công bền vững của Đổi mới
Một bài học có ý nghĩa then chốt được rút ra từ thực tiễn Đổi mới là: vai trò lãnh đạo của Đảng là nhân tố quyết định mọi thắng lợi, nhưng vai trò đó chỉ được giữ vững khi Đảng thường xuyên tự đổi mới, tự chỉnh đốn, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu.
Những hạn chế, yếu kém trong công tác xây dựng Đảng, đặc biệt là tình trạng suy thoái, tham nhũng, lợi ích nhóm, nếu không được kịp thời ngăn chặn và xử lý, sẽ trực tiếp làm suy giảm hiệu lực quản trị và cản trở phát triển. Thực tiễn giai đoạn gần đây cho thấy, khi Đảng kiên quyết chỉnh đốn, kỷ luật nghiêm minh, thì niềm tin xã hội được củng cố, kỷ cương được tăng cường, tạo môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế – xã hội. Đây là bài học có tính quy luật đối với một đảng cầm quyền lãnh đạo công cuộc đổi mới lâu dài trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế sâu rộng.
Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, giữ vững độc lập, tự chủ trong hội nhập
Đổi mới thành công không thể tách rời việc mở rộng quan hệ đối ngoại, chủ động hội nhập quốc tế, đồng thời giữ vững độc lập, tự chủ và lợi ích quốc gia, dân tộc. Thực tiễn cho thấy, hội nhập đã mở rộng không gian phát triển, tạo thêm nguồn lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa, song nếu thiếu nội lực, thiếu năng lực tự chủ, hội nhập có thể dẫn đến lệ thuộc và rủi ro. Bài học kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, hội nhập đi đôi với tự cường, vì vậy mang ý nghĩa chiến lược lâu dài trong bối cảnh thế giới nhiều biến động hiện nay.
MỘT VÀI KẾT LUẬN
Bốn mươi năm Đổi mới là một chặng đường lịch sử đặc biệt của dân tộc Việt Nam mà trong đó, Đảng Cộng sản Việt Nam đã chứng minh năng lực lãnh đạo, bản lĩnh chính trị và trí tuệ lý luận của một đảng cầm quyền cách mạng, luôn biết tự đổi mới để dẫn dắt đất nước vượt qua khó khăn, thách thức, từng bước đi lên trong hòa bình, ổn định và phát triển.
Nhìn lại toàn bộ tiến trình ấy có thể khẳng định: 40 năm Đổi mới không chỉ tạo ra những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, mà quan trọng hơn, đã hình thành nên một nền tảng phát triển mới về tư duy, thể chế, nguồn lực và vị thế quốc gia. Từ một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, khép kín và trì trệ, Việt Nam đã chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập sâu rộng với thế giới, từ một quốc gia nghèo, thiếu lương thực, Việt Nam đã vươn lên trở thành nước đang phát triển có quy mô kinh tế ngày càng lớn, đời sống Nhân dân không ngừng được cải thiện, từ vị thế bị bao vây, cấm vận, Việt Nam đã trở thành đối tác tin cậy, thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế.
Quan trọng hơn, 40 năm Đổi mới đã tạo dựng “thế và lực mới” cho đất nước: thế về ổn định chính trị – xã hội và sự đồng thuận xã hội, lực về tiềm lực kinh tế, con người, khoa học, công nghệ, hạ tầng và hội nhập và đặc biệt là niềm tin chiến lược vào con đường phát triển mà Đảng và Nhân dân đã lựa chọn.
Nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng tới đây có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là nhiệm kỳ tiếp nối các mục tiêu của Đại hội XIII, mà còn là giai đoạn bản lề để chuyển hóa khát vọng phát triển thành những đột phá thực chất, tạo bước ngoặt về chất trong mô hình tăng trưởng, năng lực cạnh tranh quốc gia và chất lượng phát triển con người. Những đột phá mới được kỳ vọng không chỉ nằm ở tốc độ tăng trưởng, mà trước hết là ở công cuộc cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy, nâng cao chất lượng thể chế, năng lực quản trị quốc gia, trình độ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và sức mạnh nội sinh của nền kinh tế.
Có thể khẳng định rằng, 40 năm Đổi mới là “bệ phóng lịch sử” để đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, với tầm nhìn dài hạn, khát vọng lớn và yêu cầu cao hơn bao giờ hết về chất lượng phát triển. Trên nền tảng những bài học đã được kiểm nghiệm bằng thực tiễn, với thế và lực mới đã được tạo dựng, Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để tin tưởng rằng: dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhiệm kỳ Đại hội XIV sẽ là giai đoạn tạo ra những đột phá chiến lược, đưa đất nước tiến nhanh và vững chắc hơn trên con đường hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, hùng cường, phồn vinh và hạnh phúc trong những thập niên tới.
Trước năm 1986, Việt Nam vận hành nền kinh tế theo mô hình kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp, được hình thành trong điều kiện chiến tranh kéo dài và bị chi phối mạnh bởi tư duy quản lý hành chính, mệnh lệnh. Mô hình này từng phát huy tác dụng trong thời chiến và những năm đầu khôi phục sau chiến tranh, tuy nhiên khi bước sang thời bình, những hạn chế nội tại ngày càng bộc lộ gay gắt. Nền kinh tế lâm vào tình trạng trì trệ kéo dài; sản xuất không đáp ứng được nhu cầu tối thiểu của xã hội, lưu thông hàng hóa bị bóp nghẹt, lạm phát tăng cao, ngân sách nhà nước mất cân đối nghiêm trọng. Đời sống Nhân dân, đặc biệt là ở đô thị và vùng khó khăn, rơi vào cảnh thiếu thốn kéo dài, niềm tin xã hội bị xói mòn.
Bên cạnh đó, bối cảnh quốc tế càng làm yêu cầu Đổi mới thêm cấp bách khi sự trì trệ của mô hình kế hoạch hóa tập trung ở nhiều nước xã hội chủ nghĩa và những biến động ở Đông Âu, Liên Xô cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990 cho thấy bài học lớn khi những mô hình phát triển không tự cải cách kịp thời, không tạo ra tăng trưởng và cải thiện đời sống nhân dân, thì sẽ rơi vào khủng hoảng hệ thống dẫn đến sụp đổ. Trong hoàn cảnh đó, Việt Nam đứng trước lựa chọn mang tính sinh tử: hoặc đổi mới để phát triển, hoặc trì trệ và tếp tục tụt hậu.
Công cuộc Đổi mới ở Việt Nam là sự khẳng định rõ ràng về bản lĩnh chính trị và trí tuệ lý luận của Đảng. Điểm đặc biệt của công cuộc Đổi mới ở Việt Nam đó là không bắt nguồn từ áp lực bên ngoài, mà xuất phát từ nhu cầu tự thân của thực tiễn cách mạng, từ sự dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật của Đảng. Đổi mới là cuộc cách mạng về tư duy lý luận, khách quan, khoa học và phù hợp thực tiễn, điều ấy không đồng nghĩa với từ bỏ mục tiêu xã hội chủ nghĩa, mà là Đảng, Nhà nước, Nhân dân Việt Nam cùng đồng lòng xác định con đường phù hợp hơn để hiện thực hóa mục tiêu phát triển trong điều kiện lịch sử cụ thể. Đổi mới không phải lựa chọn tình thế, mà là sự chủ động, có lộ trình đưa đất nước vượt qua khủng hoảng, hội nhập và phát triển.
Những nội dung căn cốt của Đổi mới được Đảng ta xác định rõ ràng trong Nghị Quyết Đại hội Đảng VI và các kỳ Đại hội Đảng tiếp theo như một tổ hợp chuyển đổi chiến lược gồm ba trụ cột: đổi mới tư duy, đổi mới mô hình kinh tế và đổi mới phương thức lãnh đạo, quản trị đất nước.
Đổi mới tư duy là sự chuyển đổi từ tư duy quản lý hành chính, bình quân, bao cấp sang tư duy phát triển dựa trên quy luật kinh tế khách quan; từ lấy phân phối làm trung tâm sang lấy sản xuất, năng suất và hiệu quả làm trung tâm, từ cách nhìn kinh tế hàng hóa đối lập với xã hội chủ nghĩa sang nhận thức rằng kinh tế hàng hóa, thị trường là công cụ, là phương thức tổ chức kinh tế cần được sử dụng để xây dựng chủ nghĩa xã hội trong điều kiện mới.
Đổi mới mô hình kinh tế hình thành nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần dựa trên cơ chế thị trường, chấp nhận sự tồn tại khách quan của nhiều hình thức sở hữu và thành phần kinh tế, xây dựng cơ chế thị trường theo nguyên tắc có sự quản lý của Nhà nước định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là bước ngoặt mang tính quyết định, vì nó tạo ra khung lý luận phát triển hiện đại để giải phóng sức sản xuất, huy động các nguồn lực xã hội và thu hút nguồn lực bên ngoài.
Đổi mới phương thức lãnh đạo, quản trị quốc gia là chuyển dần từ nhà nước làm mọi việc sang nhà nước kiến tạo khuôn khổ: dùng pháp luật, quy hoạch, chính sách tài khóa, tiền tệ, công cụ thị trường và điều tiết vĩ mô để dẫn dắt phát triển, đồng thời mở rộng dân chủ, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, tạo đồng thuận xã hội.
Đổi mới 1986 đã tạo sự chuyển biến rõ rệt trong nhận thức của toàn Đảng, toàn dân, hình thành các nhóm quyết sách nền tảng như chuyển trọng tâm sang phát triển kinh tế, lấy nâng cao đời sống Nhân dân làm mục tiêu trực tiếp. Tu tưởng Đổi mới bắt đầu từ sự thay đổi thứ tự ưu tiên khi coi ổn định và phát triển kinh tế trở thành nhiệm vụ trung tâm, trong đó cải thiện đời sống Nhân dân là mục tiêu trước mắt và lâu dài. Đây là sự điều chỉnh có ý nghĩa chiến lược: khi đời sống được cải thiện, niềm tin được củng cố; khi sản xuất phát triển, nguồn lực mới được tạo ra để giải quyết các vấn đề xã hội.
Bên cạnh đó Điểm đột phá về thể chế là thừa nhận kinh tế nhiều thành phần bằng việc chấp nhận sự tồn tại và vai trò của các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh, Đổi mới đã mở khóa cho một nguồn lực xã hội rất lớn về vốn, lao động, trí tuệ, sự năng động của người dân và doanh nghiệp. Sau 1986, khu vực kinh tế tư nhân dần trở thành một động lực tăng trưởng quan trọng, tạo việc làm, thúc đẩy lưu thông hàng hóa và hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp. Điều này cũng là sự thể hiện và vận dụng đúng quy luật quan hệ sản xuất phải phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.
Quá trình Đổi mới cũng xác lập nguyên tắc: sản xuất, kinh doanh phải theo hạch toán, theo tín hiệu thị trường, theo hiệu quả. Cải cách này trực tiếp tác động vào cơ chế vận hành của nền kinh tế, làm thay đổi cách phân bổ nguồn lực: từ Nhà nước bao cấp tràn lan, bình quân chủ nghĩa sang giao nhiệm vụ, đặt chỉ tiêu, đặt hàng hiệu quả. Điểm quan trọng là Nhà nước không buông lỏng quản lý mà ngược lại, đặt ra yêu cầu cao hơn về quản lý vĩ mô bằng chính sách và pháp luật thay vì mệnh lệnh hành chính.
Thực tiễn Đổi mới cho thấy một quy luật muốn ổn định phải bắt đầu từ lương thực, thực phẩm và sinh kế của đại bộ phận dân cư. Những cải cách trong nông nghiệp (khoán, giao quyền chủ động sản xuất cho người lao động, gắn lợi ích với kết quả) đã tạo cú hích lớn năng suất tăng, nguồn cung cải thiện, đời sống nông thôn chuyển biến. Bên cạnh đó Đổi mới 1986 không chỉ là cải cách nội bộ, mà còn là mở cửa để thu hút vốn, công nghệ, thị trường, kinh nghiệm quản trị, tạo điều kiện cho sản xuất trong nước gắn với thị trường khu vực và thế giới. Sự chuyển hướng này về sau được phát triển thành đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa và hội nhập quốc tế.
Giá trị lớn nhất của Đổi mới 1986 nằm ở chỗ: Đảng đã kịp thời thực hiện một quyết định chiến lược, chuyển khủng hoảng thành động lực cải cách, chuyển mô hình quản trị cũ sang mô hình phù hợp hơn với quy luật phát triển, đồng thời củng cố niềm tin xã hội bằng những kết quả thiết thực. Nói cách khác, Đổi mới 1986 là “đột phá mở đường”: mở đường cho một mô hình phát triển năng động; mở đường cho việc tái cấu trúc thể chế; và quan trọng nhất, mở đường cho khát vọng phát triển quốc gia trong kỷ nguyên mới.
2. SỰ PHÁT TRIỂN LIÊN TỤC CỦA TƯ DUY LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG QUA CÁC KỲ ĐẠI HỘI
Nếu Đại hội VI (1986) mở ra Đổi mới với tính chất đột phá khai thông, thì các Đại hội tiếp theo, Đảng ta đã làm sâu sắc thêm, chắc hơn, dài hạn hơn con đường phát triển đó như một tiến trình tiệm tiến liên tục, trong đó mỗi kỳ Đại hội đều gắn với một yêu cầu lịch sử mới, một bước phát triển mới về tư duy và phương thức lãnh đạo phù hợp với thực tiễn cách mạng Việt Nam
Đại hội VII (1991) diễn ra trong bối cảnh quốc tế đặc biệt phức tạp: hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu tan rã, trật tự thế giới chuyển sang trạng thái đơn cực, đa trung tâm, chủ nghĩa xã hội lâm vào thoái trào trên phạm vi toàn cầu. Trong bối cảnh đó, không chỉ Việt Nam mà nhiều quốc gia phải đối diện với khủng hoảng về mô hình phát triển và niềm tin chính trị.
Thách thức lớn nhất lúc này không đơn thuần là kinh tế, mà là thách thức về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội. Đại hội VII đã có một quyết định mang ý nghĩa lịch sử: kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, đồng thời khẳng định tiếp tục Đổi mới là con đường duy nhất đúng đắn.
Việc thông qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991) là bước phát triển đặc biệt quan trọng về lý luận. Lần đầu tiên, Đảng ta hệ thống hóa một cách tương đối đầy đủ mô hình xã hội xã hội chủ nghĩa mà Việt Nam xây dựng, xác định rõ các đặc trưng, mục tiêu, động lực và phương hướng phát triển. Điều này có ý nghĩa như một la bàn chiến lược, giúp Đảng giữ vững định hướng trong bối cảnh biến động lớn của thế giới. Bên canh đó về thực tiễn, Đại hội VII tiếp tục thúc đẩy cải cách kinh tế, ổn định vĩ mô, từng bước kiểm soát lạm phát, khôi phục tăng trưởng, tạo tiền đề cho giai đoạn phát triển tiếp theo.
Đại hội VIII (1996): tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tạo nền tảng vật chất cho Đổi mới. Khi bước vào Đại hội VIII, đất nước đã thoát khỏi tình trạng khủng hoảng kinh tế – xã hội kéo dài và vấn đề đặt ra lúc này không còn là “có đổi mới hay không”, mà là đổi mới theo chiều sâu và phát triển bằng cách nào.
Từ yêu cầu thực tiễn đó, Đại hội VIII xác định rõ mục tiêu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, coi đây là con đường tất yếu để xây dựng cơ sở hạ tầng, vật chất, kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội. Đây là bước phát triển logic lý luận của Đổi mới: từ giải phóng sức sản xuất sang tổ chức lại sản xuất trên nền tảng công nghiệp và khoa học, công nghệ. Trong giai đoạn này, nhiều quyết sách quan trọng được triển khai: phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội; hình thành các khu công nghiệp, khu chế xuất; thu hút đầu tư nước ngoài; mở rộng xuất khẩu. Nông nghiệp tiếp tục được củng cố, bảo đảm an ninh lương thực và tạo nguồn lực cho công nghiệp hóa.
Đại hội IX (2001) chủ động hội nhập kinh tế quốc tế – mở rộng không gian phát triển. Bước sang thế kỷ XXI, bối cảnh toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại diễn ra mạnh mẽ. Trước xu thế đó, Đại hội IX đã có bước phát triển quan trọng về tư duy khi xác định: chủ động hội nhập kinh tế quốc tế là yêu cầu khách quan của phát triển. Điểm cốt lõi của Đại hội IX không chỉ là mở cửa thị trường, mà là đặt nền kinh tế Việt Nam vào quỹ đạo cạnh tranh, tuân thủ các chuẩn mực quốc tế, qua đó buộc thể chế trong nước phải cải cách mạnh mẽ hơn. Hội nhập trở thành đòn bẩy thúc đẩy cải cách thể chế, nâng cao năng lực quản trị nhà nước và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Trong giai đoạn này, thực tiễn cho thấy kinh tế tư nhân trong nước phát triển mạnh mẽ hơn, từng bước được thừa nhận là một động lực quan trọng của nền kinh tế.
Đại hội X (2006): Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đại hội X diễn ra trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, bảo đảm tính minh bạch, bình đẳng và hiệu quả. Đại hội X đã làm rõ hơn mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, khẳng định vai trò quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong điều tiết, định hướng và bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội. Đây là bước phát triển quan trọng về mặt lý luận, khắc phục cách hiểu giản đơn giữa “thị trường” và “xã hội chủ nghĩa”.
Gia nhập WTO không chỉ mở ra cơ hội lớn về thị trường và đầu tư, mà còn đặt nền kinh tế Việt Nam vào môi trường cạnh tranh gay gắt, buộc phải đổi mới mạnh mẽ hơn về năng suất, chất lượng và quản trị.
Đại hội XI (2011): phát triển bền vững, điều chỉnh mô hình tăng trưởng. Sau giai đoạn tăng trưởng nhanh, Đại hội XI đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển từ phát triển chủ yếu theo chiều rộng sang kết hợp hài hòa giữa chiều rộng và chiều sâu. Các vấn đề về chất lượng tăng trưởng, hiệu quả sử dụng nguồn lực, môi trường và công bằng xã hội được đặt ra rõ nét hơn. Đại hội XI cho thấy tư duy Đổi mới đã bước sang giai đoạn tự điều chỉnh và tự hoàn thiện, không chạy theo tăng trưởng bằng mọi giá, mà hướng tới phát triển bền vững.
Đại hội XII (2016): Đổi mới gắn với chỉnh đốn Đảng và nâng cao hiệu lực quản trị. Đại hội XII diễn ra trong bối cảnh đất nước đạt nhiều thành tựu nhưng cũng bộc lộ không ít hạn chế: tham nhũng, lãng phí, suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên. Lần đầu tiên, nhiệm vụ xây dựng, chỉnh đốn Đảng được đặt ở vị trí đặc biệt quan trọng, gắn chặt với yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội. Điều này phản ánh một nhận thức sâu sắc: Đổi mới chỉ có thể thành công bền vững khi Đảng cầm quyền trong sạch, vững mạnh, đủ năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu.
Sau Đại hội XII, những chủ trương đó nhanh chóng được cụ thể hóa bằng hàng loạt nghị quyết, quy định và hành động quyết liệt, đồng bộ. Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XII) về xây dựng, chỉnh đốn Đảng đã chỉ rõ những biểu hiện suy thoái, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, đồng thời đề ra các giải pháp mạnh mẽ để ngăn chặn, đẩy lùi. Công tác phòng, chống tham nhũng được đẩy lên thành một cuộc đấu tranh có tính chất lâu dài, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, với nhiều vụ việc lớn, phức tạp được xử lý nghiêm minh, góp phần củng cố kỷ cương, kỷ luật của Đảng và Nhà nước.
Về phương diện quản trị quốc gia, việc đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng đã tạo ra những chuyển biến quan trọng trong nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, cải thiện môi trường đầu tư – kinh doanh, thúc đẩy cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy, nâng cao trách nhiệm công vụ. Qua đó, đổi mới kinh tế – xã hội không chỉ được tiếp tục, mà còn được đặt trên một nền tảng chính trị – đạo đức vững chắc hơn.
Đại hội XIII (2021) xác định tầm nhìn chiến lược và khát vọng phát triển trong kỷ nguyên mới. Đại hội XIII của Đảng (2021) diễn ra trong một bối cảnh đặc biệt, thế giới và khu vực có những biến động sâu sắc, phức tạp và khó lường, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gay gắt hơn, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tác động toàn diện đến mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế – xã hội, đồng thời đại dịch COVID-19 bùng phát, gây đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, đặt ra những thách thức chưa từng có đối với năng lực quản trị và sức chống chịu của mỗi quốc gia.
Trên cơ sở tổng kết sâu sắc 35 năm Đổi mới và 30 năm thực hiện Cương lĩnh 1991, Đại hội XIII đã đánh dấu bước phát triển mới về tư duy chiến lược, khi lần đầu tiên xác định rõ các mốc phát triển dài hạn của đất nước: Đến năm 2030, Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao và đến năm 2045, trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Việc xác định các mốc mục tiêu này không chỉ có ý nghĩa định hướng chính sách, mà còn thể hiện niềm tin chiến lược và khát vọng phát triển mạnh mẽ của Đảng và dân tộc, tạo ra trục thời gian cho toàn bộ quá trình hoạch định chiến lược, xây dựng chính sách và tổ chức thực hiện trong nhiều thập niên.
Điểm nổi bật của Đại hội XIII là lần đầu tiên khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. Khát vọng này không mang tính khẩu hiệu, mà được cụ thể hóa bằng các định hướng lớn về phát triển con người, nâng cao chất lượng cuộc sống, bảo đảm an sinh xã hội, phát huy giá trị văn hóa và sức mạnh con người Việt Nam. Điều đó phản ánh sự phát triển về chất trong tư duy Đổi mới: từ ưu tiên thoát nghèo, phát triển sang phát triển toàn diện, bền vững và vì hạnh phúc Nhân dân.
3. MỘT SỐ BÀI HỌC LÝ LUẬN – THỰC TIỄN CÓ GIÁ TRỊ BỀN VỮNG TỪ 40 NĂM ĐỔI MỚI
Bốn mươi năm Đổi mới dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam không chỉ tạo ra những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, mà còn để lại nhiều bài học lý luận – thực tiễn sâu sắc, có giá trị lâu dài đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh mới. Những bài học này không phải là sự tổng kết mang tính kinh nghiệm đơn thuần, mà là sự khái quát những quy luật vận động của một quá trình cải cách lâu dài, phức tạp trong điều kiện một đảng cầm quyền lãnh đạo phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Kiên định mục tiêu chiến lược, đồng thời linh hoạt, sáng tạo trong phương thức thực hiện
Bài học xuyên suốt của 40 năm Đổi mới là sự thống nhất biện chứng giữa kiên định và đổi mới. Đảng ta kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, song không giáo điều, không rập khuôn mô hình, mà luôn chủ động đổi mới tư duy, cách làm và phương thức tổ chức thực hiện.
Thực tiễn cho thấy, chính sự kiên định về mục tiêu đã tạo nền tảng chính trị – tư tưởng vững chắc để Đảng mạnh dạn đổi mới mô hình phát triển, chấp nhận kinh tế thị trường như một công cụ, phương thức tổ chức kinh tế, đồng thời giữ vững bản chất xã hội chủ nghĩa trong định hướng phát triển. Ngược lại, chính sự linh hoạt, sáng tạo trong phương thức thực hiện đã giúp mục tiêu chiến lược không bị đóng băng trong các công thức cứng nhắc, mà được hiện thực hóa từng bước phù hợp với điều kiện lịch sử cụ thể. Bài học này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển ở trình độ cao hơn, với nhiều yếu tố mới, phức tạp và khó dự báo.
Đổi mới phải bắt nguồn từ thực tiễn, được kiểm nghiệm trong thực tiễn và quay trở lại phục vụ thực tiễn
Một đặc điểm nổi bật của Đổi mới ở Việt Nam là không khởi đi từ lý thuyết trừu tượng, mà từ những đòi hỏi bức thiết của thực tiễn đời sống. Nhiều nội dung đổi mới quan trọng ban đầu xuất phát từ thực tiễn cơ sở, từ những tìm tòi, sáng kiến trong sản xuất, quản lý, tổ chức đời sống xã hội, sau đó được Đảng tổng kết, nâng lên thành chủ trương, đường lối.
Quá trình này cho thấy một bài học lớn về phương pháp lãnh đạo: lý luận không thể đứng ngoài thực tiễn, mà phải thường xuyên được bổ sung, phát triển trên cơ sở tổng kết thực tiễn sinh động. Đồng thời, mọi chủ trương, chính sách chỉ thực sự có giá trị khi được kiểm nghiệm bằng hiệu quả thực tiễn, bằng mức độ cải thiện đời sống Nhân dân và sự phát triển bền vững của đất nước. Trong giai đoạn phát triển mới, khi các mô hình cũ dần bộc lộ giới hạn và các vấn đề mới nảy sinh nhanh chóng, bài học này càng có ý nghĩa thời sự sâu sắc.
Lấy Nhân dân làm trung tâm, chủ thể và mục tiêu của Đổi mới
Một bài học mang tính bản chất của công cuộc Đổi mới là Nhân dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là mục tiêu của mọi chính sách phát triển. Đổi mới chỉ thực sự thành công khi giải phóng được sức dân, khơi dậy được tinh thần lao động, sáng tạo và khát vọng vươn lên của Nhân dân.
Thực tiễn 40 năm cho thấy, những chủ trương đúng đắn đều xuất phát từ lợi ích chính đáng của Nhân dân, được Nhân dân đồng thuận và tích cực tham gia thực hiện. Ngược lại, những chính sách xa rời thực tiễn đời sống, không phù hợp với lợi ích và tâm tư của Nhân dân đều khó đi vào cuộc sống hoặc phải điều chỉnh.
Bài học “lấy dân làm gốc” không chỉ mang ý nghĩa đạo lý, mà còn là quy luật chính trị – xã hội bảo đảm sự ổn định và bền vững của một chế độ. Trong kỷ nguyên mới, khi yêu cầu phát triển ngày càng cao, đa dạng lợi ích xã hội ngày càng lớn, việc giữ vững và củng cố niềm tin của Nhân dân càng trở thành điều kiện tiên quyết.
Kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường
Đổi mới ở Việt Nam không đi theo con đường tăng trưởng thuần túy, mà luôn gắn phát triển kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội. Đây là một lựa chọn có ý nghĩa chiến lược, phản ánh bản chất nhân văn của con đường xã hội chủ nghĩa.
Thực tiễn cho thấy, tăng trưởng kinh tế nếu không đi đôi với bảo đảm an sinh xã hội, thu hẹp khoảng cách phát triển và bảo vệ môi trường sẽ sớm bộc lộ những hệ lụy, làm suy giảm chất lượng phát triển và tiềm ẩn bất ổn xã hội. Việc Đảng ta từng bước điều chỉnh mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững là sự vận dụng đúng quy luật phát triển trong điều kiện mới. Bài học này đặc biệt quan trọng khi đất nước bước vào giai đoạn công nghiệp hóa, đô thị hóa và chuyển đổi xanh mạnh mẽ, đòi hỏi phải cân bằng hài hòa giữa các mục tiêu phát triển.
Xây dựng, chỉnh đốn Đảng là nhân tố quyết định sự thành công bền vững của Đổi mới
Một bài học có ý nghĩa then chốt được rút ra từ thực tiễn Đổi mới là: vai trò lãnh đạo của Đảng là nhân tố quyết định mọi thắng lợi, nhưng vai trò đó chỉ được giữ vững khi Đảng thường xuyên tự đổi mới, tự chỉnh đốn, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu.
Những hạn chế, yếu kém trong công tác xây dựng Đảng, đặc biệt là tình trạng suy thoái, tham nhũng, lợi ích nhóm, nếu không được kịp thời ngăn chặn và xử lý, sẽ trực tiếp làm suy giảm hiệu lực quản trị và cản trở phát triển. Thực tiễn giai đoạn gần đây cho thấy, khi Đảng kiên quyết chỉnh đốn, kỷ luật nghiêm minh, thì niềm tin xã hội được củng cố, kỷ cương được tăng cường, tạo môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế – xã hội. Đây là bài học có tính quy luật đối với một đảng cầm quyền lãnh đạo công cuộc đổi mới lâu dài trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế sâu rộng.
Kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, giữ vững độc lập, tự chủ trong hội nhập
Đổi mới thành công không thể tách rời việc mở rộng quan hệ đối ngoại, chủ động hội nhập quốc tế, đồng thời giữ vững độc lập, tự chủ và lợi ích quốc gia, dân tộc. Thực tiễn cho thấy, hội nhập đã mở rộng không gian phát triển, tạo thêm nguồn lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa, song nếu thiếu nội lực, thiếu năng lực tự chủ, hội nhập có thể dẫn đến lệ thuộc và rủi ro. Bài học kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, hội nhập đi đôi với tự cường, vì vậy mang ý nghĩa chiến lược lâu dài trong bối cảnh thế giới nhiều biến động hiện nay.
MỘT VÀI KẾT LUẬN
Bốn mươi năm Đổi mới là một chặng đường lịch sử đặc biệt của dân tộc Việt Nam mà trong đó, Đảng Cộng sản Việt Nam đã chứng minh năng lực lãnh đạo, bản lĩnh chính trị và trí tuệ lý luận của một đảng cầm quyền cách mạng, luôn biết tự đổi mới để dẫn dắt đất nước vượt qua khó khăn, thách thức, từng bước đi lên trong hòa bình, ổn định và phát triển.
Nhìn lại toàn bộ tiến trình ấy có thể khẳng định: 40 năm Đổi mới không chỉ tạo ra những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, mà quan trọng hơn, đã hình thành nên một nền tảng phát triển mới về tư duy, thể chế, nguồn lực và vị thế quốc gia. Từ một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, khép kín và trì trệ, Việt Nam đã chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập sâu rộng với thế giới, từ một quốc gia nghèo, thiếu lương thực, Việt Nam đã vươn lên trở thành nước đang phát triển có quy mô kinh tế ngày càng lớn, đời sống Nhân dân không ngừng được cải thiện, từ vị thế bị bao vây, cấm vận, Việt Nam đã trở thành đối tác tin cậy, thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế.
Quan trọng hơn, 40 năm Đổi mới đã tạo dựng “thế và lực mới” cho đất nước: thế về ổn định chính trị – xã hội và sự đồng thuận xã hội, lực về tiềm lực kinh tế, con người, khoa học, công nghệ, hạ tầng và hội nhập và đặc biệt là niềm tin chiến lược vào con đường phát triển mà Đảng và Nhân dân đã lựa chọn.
Nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng tới đây có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là nhiệm kỳ tiếp nối các mục tiêu của Đại hội XIII, mà còn là giai đoạn bản lề để chuyển hóa khát vọng phát triển thành những đột phá thực chất, tạo bước ngoặt về chất trong mô hình tăng trưởng, năng lực cạnh tranh quốc gia và chất lượng phát triển con người. Những đột phá mới được kỳ vọng không chỉ nằm ở tốc độ tăng trưởng, mà trước hết là ở công cuộc cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy, nâng cao chất lượng thể chế, năng lực quản trị quốc gia, trình độ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và sức mạnh nội sinh của nền kinh tế.
Có thể khẳng định rằng, 40 năm Đổi mới là “bệ phóng lịch sử” để đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, với tầm nhìn dài hạn, khát vọng lớn và yêu cầu cao hơn bao giờ hết về chất lượng phát triển. Trên nền tảng những bài học đã được kiểm nghiệm bằng thực tiễn, với thế và lực mới đã được tạo dựng, Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để tin tưởng rằng: dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhiệm kỳ Đại hội XIV sẽ là giai đoạn tạo ra những đột phá chiến lược, đưa đất nước tiến nhanh và vững chắc hơn trên con đường hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, hùng cường, phồn vinh và hạnh phúc trong những thập niên tới.