Nước, sự sống và tâm linh

Chiết tự Chữ Rồng, tức Long (龍) theo từ điển Hán Việt, âm đọc là lung hoặc sủng. Đây là chữ tượng hình 16 chữ thuộc bộ Long, nghĩa là con Rồng, một sinh vật làm mây, mưa, có vị trí đứng đầu 4 con vật linh thiêng: Rồng (Long), Kỳ lân (Lân), Rùa (Quy), chim Phượng hoàng (Phượng).
 

Gắn với nền văn minh nông nghiệp lúa nước, Rồng, sinh vật trong tâm trí (hoặc tưởng tượng) của người cổ đại (khoảng hơn 5000 năm theo di tích khảo cổ) có quyền năng đặc biệt: đi mây, về gió, phun nước, tạo mưa, đem lại may mắn cho mùa màng, sản xuất nông nghiệp. Vì vậy từ khi xuất hiện trong lịch sử, Rồng đã là những câu chuyện kể như biểu tượng cho sự sống, với mầu sắc hư thực, huyền bí, được cộng đồng tôn thờ bằng nhiều hình thức khác nhau.

Bách khoa toàn thư Trung Quốc đã tả về Rồng như sau: Rồng là loài vật có vẩy, lúc ẩn, lúc hiện, có thể nhỏ hơn, có thể to, có khi ngắn, có khi dài, mùa xuân thì bay lên trời, thu đến thì chìm sâu xuống dưới đầm[1]. Một số nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết Rồng có thể là một vài loài khủng long đã tuyệt chủng, lại có người cho rằng Rồng có nguồn gốc từ cá Sấu. Có thuyết lại giải thích Rồng là sinh vật bắt nguồn từ “Totem Rắn” với thân Rồng là con Rắn, còn thêm bốn chân thú, đầu ngựa, đuôi linh cẩu, sừng hưu, móng chó, vẩy và râu cá.

Thực tế, chưa có bằng chứng xác thực về sự tồn tại của Rồng như miêu tả, kể cả di chỉ khảo cổ hay thẩm định khoa học, tuy nhiên lại có khá nhiều ghi chép về các sự kiện về Rồng, thậm chí đó là các tài liệu chính sử. Không chỉ là những ghi chép mang đậm chất tâm linh mà dường như những ghi chép này như loại hình truyền thông có chủ đích, với thông điệp chắc chắn rằng“nhân vật” Rồng xuất hiện thì đấy là sự may mắn, điềm lành, dự báo những điều tốt đẹp sắp diễn ra cho cộng đồng.

Ở Trung Quốc, trong cuốn “Tấn thư”, phần “Tái ký đệ cửu” có ghi: “vào tháng 4, năm Vĩnh Hòa thứ nhất, triều Đông Tấn, hai con Rồng, một trắng và một đen, xuất hiện ở núi Long Sơn. Hoàng đế nước Yên là Mộ Dung Hoảng khi nghe được tin này đã dẫn các quan trong triều lên ngọn núi này và tổ chức một lễ tế cách chỗ hai con Rồng khoảng 200 thước. Hai con Rồng này cuộn vào nhau trên không trung. Chúng vờn nhau và bay lượn trên không trung một khoảng thời gian rất lâu rồi mới bay đi. Hoàng đế Mộ Dung Hoảng sau khi xem xong cảnh ấy, cho rằng đây là Trời báo điềm lành nên trong lòng vô cùng vui sướng, vì thế đã lập tức ban lệnh đại xá. Đồng thời ông còn đặt tên cho cung điện mới xây là Long cung. Về sau, ông còn cho xây dựng ngôi chùa Long Tường (Rồng bay lượn) trên núi Long Sơn để ghi nhớ sự việc này” [2].

Ở Việt Nam, Rồng chính là Cha, là tổ tiên người Việt trong huyền sử Lạc Long Quân, Âu Cơ. Hình tượng Rồng cũng gắn với nước, sự sống và thậm chí ở nhiều vùng dân tộc còn được suy tôn là vị Thần bảo vệ nguồn nước. Theo truyền thuyết, Lạc Long Quân là Rồng ở dưới vùng biển kết duyên với Âu Cơ là tiên trên núi, cũng từ đó Rồng cũng bắt đầu xuất hiện trên những vùng núi cao, được xem là linh vật canh giữ nguồn nước, nguồn sống của đồng bào bên các thác nước, dòng sông, con suối. Tại Điện Biên hiện nay có con suối Nậm Luống (suối Rồng) chảy qua địa phận xã Hua Thanh vẫn được người dân kể lại đây chính là địa điểm Rồng thiêng cư ngụ, canh giữ nguồn nước và bảo vệ dân làng hàng trăm năm nay.

Sự hình thành và phát triển Thăng Long – Hà Nội, mảnh đất địa linh, nhân kiệt, thủ đô văn hiến hơn 1000 năm tuổi, tương truyền cũng gắn với truyền thuyết Rồng bay. Nguồn gốc cái tên Rồng bay (Thăng Long) đầy hoa mỹ được Đại Việt sử ký toàn thư ghi chép như sau: “Vua (Lý Công Uẩn) từ thành Hoa Lư dời đô ra kinh phủ ở thành Đại La, tạm đỗ thuyền dưới thành, có Rồng vàng hiện lên nơi thuyền ngự. Nhân đó đổi tên thành gọi là thành Thăng Long”. Sau đó sử còn chép tổng cộng tới 14 lần Rồng hiện ở Thăng Long dưới các triều vua Lý. Sau này có rất nhiều địa danh, vùng đất được chính quyền và người dân đặt tên gắn với chữ Rồng (Long) như Hạ Long, Bái Tử Long, Bạch Long Vĩ, Long An, Cửu Long, Vĩnh Long, Hàm Long… như cách thể hiện sự uy nghiêm, tôn kính  của người dân với sức mạnh, quyền năng và cả tính Thiện của Rồng. Mỗi địa danh gắn với nhiều câu truyện hư thực và dường như điều này đã dần trở nên một đạo lý, niềm tin, mong đợi sâu sắc về Rồng – những điều tốt đẹp, mưa thuận gió hoà và bình an trên mảnh đất hình chữ S.

Vì là biểu tượng được đúc kết từ nền văn minh lúa nước, nên người xưa cố tình giải thích Rồng là linh vật, là một hình thái Thần ẩn hình, con người không dễ dàng nhìn thấy hay bắt gặp trong đời sống thường ngày. Rồng xuất hiện thì đó là sự kiện lớn, dự báo sẽ có biến đổi lớn về tự nhiên, xã hội nên từ vua, quan đến dân chúng phải lễ bái cẩn thận, chu đáo không được khinh suất. Chính vì vậy Rồng cũng là biểu tượng tâm linh và xuất hiện trong hầu hết đời sống sinh hoạt tâm linh của người Việt. Thờ Rồng, rước Rồng, cung thỉnh Rồng có mặt trong tục lệ, phong tục tập quán nhiều vùng, miền. Bên cạnh đó đa số các nơi thờ tự từ cung đình đến nhân gian như: đình, chùa, miếu, mạo, đạo quán, các đền thờ danh nhân, dòng họ ở Việt Nam đều không thể thiếu các biểu tượng hoặc họa tiết mô tả hình tượng Rồng. Cho đến nay không thể thống kê được hết các hình vẽ, điêu khắc, họa tiết Rồng với nhiều màu sắc và phong cách thể hiện khác nhau, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan, con mắt mỹ thuật và tay nghề chạm khắc khéo léo của các nghệ nhân Việt qua các giai đoạn lịch sử. Tuy vậy, tại các nơi thờ tự “thông điệp” Rồng luôn khá thống nhất trong các bản thiết kế dù là tư thế “chầu”, “phục” trong sân hay uốn lượn, tung bay trên các mái vòm, góc đền đài thì cũng thể hiện khí phách lớn lao như muốn chở che, bao bọc, bảo vệ xóm làng và những người dân lương thiện.

Từ uy quyền hoàng gia đến văn hóa dân gian

Vì Rồng là sinh vật nước linh thiêng và huyền thoại, từ xa xưa trong lịch sử Á Đông, Rồng (Long), tượng trưng cho nhà vua, sự cai trị tối cao của mỗi vương triều trong xã hội phong kiến nên mọi chữ ghép với Long đều ám chỉ vua, quyền lực nhà vua, đồng thời đó là những thứ được cho là sang trọng nhất: áo vua (Long bào), xe vua (Long xa), giường vua (Long sàng), sân vua (Long đình), nơi vua ở (Long cung)…Thậm chí đó là thân thể vua (Long thể), bước chân vua (Long bộ), mặt vua (Long nhan)…Sau này người ta kết hợp biểu tượng liêng thiêng của Rồng và uy quyền Vua khi ghép chữ Long để suy rộng hơn, đặt tên những địa danh, đồ vật có thứ hạng cao quý hay đứng đầu, có tính linh thiêng như núi Rồng (Long sơn), biển Rồng (Long hải), sông Rồng (Long giang), thành Rồng (Long thành), suối Rồng (Long tuyền)…