Bài viết phân tích vị thế thực tế của thanh niên trong khu vực kinh tế tư nhân từ dữ liệu điều tra 600 thanh niên đang làm việc tại Hải Phòng, Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh. Kết quả cho thấy khu vực tư nhân trước hết đang hấp thụ thanh niên với tư cách người lao động. Phần lớn người trả lời làm công ăn lương, tập trung ở vị trí nhân viên, chuyên viên và lao động phổ thông. Đóng góp nổi bật của thanh niên nằm ở trách nhiệm và năng suất, trong khi mức tham gia vào quản trị, đổi mới, công nghệ và tạo việc làm còn thấp hơn. Nghịch lý đáng chú ý là công việc có thể tương đối ổn định nhưng vẫn đi cùng áp lực cao và thu nhập chưa ổn định. Từ đó, tham luận đề nghị cách tiếp cận chính sách cần đặt chất lượng việc làm, kỹ năng, thu nhập, an sinh và cơ hội phát triển nghề nghiệp ngang với hỗ trợ khởi nghiệp.
Ảnh minh họa. Nguồn Vĩnh Long Online
1. Đặt vấn đề
Kinh tế tư nhân đang mở rộng vai trò trong tăng trưởng, tạo việc làm và huy động nguồn lực xã hội. Trong quá trình đó, thanh niên thường được nhắc đến như lực lượng có lợi thế về công nghệ, sức sáng tạo và tinh thần khởi nghiệp. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn thanh niên qua hình ảnh người sáng lập doanh nghiệp hoặc chủ dự án khởi nghiệp, chúng ta sẽ bỏ qua một thực tế quan trọng hơn về mặt quy mô: phần đông người trẻ đang tham gia khu vực tư nhân với tư cách người lao động, nhân viên chuyên môn, công nhân kỹ thuật, lao động dịch vụ và người thực hiện các hoạt động sản xuất, kinh doanh thường ngày.
Cuộc điều tra năm 2026 cho phép nhìn rõ hơn cấu trúc đó. Dữ liệu được thu thập từ 600 thanh niên đang làm việc trong khu vực kinh tế tư nhân tại Hải Phòng, Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh. Mỗi địa bàn có 200 người trả lời. Mẫu được lựa chọn theo phương pháp nhiều bước, phối hợp với Tỉnh đoàn, Thành đoàn và các cấp bộ Đoàn tại địa phương, trong đó bảo đảm sự hiện diện của thanh niên ở khu vực phường, đô thị và xã, nông thôn, đồng thời bao quát nhóm làm việc trong doanh nghiệp sản xuất, doanh nghiệp thương mại - dịch vụ, kinh tế hộ gia đình và lao động tự do. Do phạm vi địa bàn được lựa chọn có chủ đích, kết quả có giá trị chủ yếu trong mô tả và so sánh các nhóm khảo sát, không được sử dụng để suy rộng cơ học cho toàn bộ thanh niên Việt Nam.
2. Khu vực kinh tế tư nhân là không gian việc làm của thanh niên
Kết quả điều tra cho thấy 79,7% thanh niên trong mẫu đang làm công ăn lương trong doanh nghiệp tư nhân. Nhóm làm việc trong hộ kinh doanh hoặc cơ sở sản xuất, dịch vụ tư nhân chiếm 8,3%, trong khi các vị trí chủ hộ kinh doanh, chủ đầu tư doanh nghiệp, CEO được thuê điều hành hoặc người sáng lập startup đều chiếm tỷ lệ nhỏ. Cơ cấu này cho thấy đối với phần đông người trẻ được khảo sát, khu vực tư nhân trước hết là nơi tạo việc làm và thu nhập. Vai trò làm chủ, tổ chức sản xuất kinh doanh và khởi nghiệp hiện mới tập trung ở một bộ phận nhỏ hơn.
Cơ cấu vị trí việc làm củng cố nhận định này. Nhân viên hoặc chuyên viên chiếm 44,5% và lao động phổ thông chiếm 35,4%, tức hai nhóm này chiếm 79,9% số người trả lời hợp lệ. Quản lý tổ, nhóm hoặc bộ phận chiếm 10,2%, còn quản lý cấp trung, CEO, chủ cơ sở và người sáng lập chỉ chiếm tỷ lệ rất thấp. Như vậy, thanh niên đã hiện diện khá rộng trong bộ máy sản xuất và dịch vụ của khu vực tư nhân, nhưng sự dịch chuyển lên các tầng quản lý, điều hành và sở hữu vẫn còn hạn chế.
Bảng 1. Một số chỉ báo về vị thế việc làm của thanh niên trong khu vực kinh tế tư nhân
Đơn vị tính: %
| Chỉ báo |
Tỷ lệ |
| Làm công ăn lương trong doanh nghiệp tư nhân |
79,7 |
| Nhân viên/chuyên viên |
44,5 |
| Lao động phổ thông |
35,4 |
| Quản lý tổ/nhóm/bộ phận |
10,2 |
| Làm việc trong hộ kinh doanh/cơ sở SX-DV tư nhân |
8,3 |
| Chủ cơ sở/chủ doanh nghiệp hoặc người khởi nghiệp |
21,2 |
Nguồn: Điều tra về sự tham gia của thanh niên trong phát triển kinh tế tư nhân, 2026.
Về lĩnh vực hoạt động, hai nhóm lớn nhất là dịch vụ ăn uống, lưu trú, du lịch với 35,4% và công nghiệp, sản xuất, chế tạo với 32,1%. Tính chung, hai lĩnh vực này chiếm 67,5% mẫu. Ngược lại, công nghệ thông tin và dịch vụ số chiếm 2,2%, thương mại điện tử 0,9% và truyền thông, thiết kế, sáng tạo nội dung 0,7%. Điều đó cho thấy mẫu khảo sát phản ánh khá rõ lực lượng thanh niên đang làm việc trong các ngành sử dụng nhiều lao động và dịch vụ trực tiếp, trong khi các ngành công nghệ và kinh tế nền tảng mới chưa chiếm tỷ trọng lớn.
3. Động cơ tham gia và chất lượng việc làm
Lý do phổ biến nhất khiến thanh niên tham gia khu vực kinh tế tư nhân là dễ tìm việc hơn khu vực nhà nước, chiếm 49,2%. Tiếp theo là kỳ vọng thu nhập tốt hơn với 42,0%, môi trường làm việc năng động, linh hoạt với 37,5% và cơ hội phát triển bản thân với 35,8%. Trong khi đó, chỉ 9,9% lựa chọn vì muốn thử sức, khởi nghiệp, sáng tạo và 8,4% muốn tự kinh doanh, tự làm chủ. Cấu trúc động cơ này cho thấy lựa chọn khu vực tư nhân của thanh niên đang được thúc đẩy chủ yếu bởi việc làm, thu nhập và cơ hội nghề nghiệp hơn là khát vọng làm chủ ngay từ đầu.
Thu nhập bình quân hằng tháng tập trung mạnh trong khoảng từ 5 đến dưới 12 triệu đồng. Nhóm từ 8 đến dưới 12 triệu đồng chiếm 42,5% và nhóm từ 5 đến dưới 8 triệu đồng chiếm 36,9%. Nếu tính chung, 86,3% thanh niên có thu nhập dưới 12 triệu đồng mỗi tháng. Mặc dù 53,9% đánh giá công việc hoặc hoạt động kinh doanh hiện tại ổn định hoặc rất ổn định, sự ổn định đó không đồng nghĩa với mức thu nhập cao hay khả năng tích lũy tốt.
Nghịch lý này thể hiện rõ hơn khi đối chiếu với khó khăn. Áp lực công việc cao được 43,6% lựa chọn, thu nhập chưa ổn định là 39,2% và cạnh tranh gay gắt là 25,0%. Thời gian làm việc kéo dài, thiếu kỹ năng chuyên môn và khó tuyển dụng, giữ chân lao động đều ở quanh mức 18%. Do gần 80% mẫu là người làm công ăn lương, các rào cản điển hình của khởi nghiệp như vốn, quản lý, pháp lý hay mặt bằng có tỷ lệ thấp hơn. Vì vậy, không nên giải thích những khó khăn của thanh niên trong kinh tế tư nhân chỉ bằng lăng kính khởi nghiệp.
Bảng 2. Những khó khăn được thanh niên nhắc đến nhiều nhất
Đơn vị tính: %
| Khó khăn |
Tỷ lệ |
| Áp lực công việc cao |
43,6 |
| Thu nhập chưa ổn định |
39,2 |
| Cạnh tranh gay gắt |
25,0 |
| Thiếu kỹ năng nghề nghiệp/chuyên môn |
18,8 |
| Thời gian làm việc kéo dài |
18,4 |
| Khó tuyển dụng, giữ chân lao động |
18,2 |
Nguồn: Điều tra về sự tham gia của thanh niên trong phát triển kinh tế tư nhân, 2026.
4. Đóng góp của thanh niên: mạnh ở trách nhiệm và năng suất, còn dư địa ở đổi mới
Khi tự đánh giá đóng góp, 60,4% thanh niên chọn mức trung bình, 29,3% chọn mức cao và 4,8% chọn mức rất cao. Điểm trung bình đạt 3,31 trên thang 5 điểm. Cách trả lời này cho thấy người trẻ nhìn nhận tương đối tích cực về giá trị công việc của mình, nhưng phần lớn chưa tự xem mình ở vị trí có ảnh hưởng mạnh đến kết quả chung của doanh nghiệp.
Hai đóng góp được nhấn mạnh nhiều nhất là làm việc chăm chỉ, có trách nhiệm với 79,4% và nâng cao năng suất, hiệu quả công việc với 50,2%. Nhóm đóng góp tiếp theo thấp hơn khá rõ, gồm xây dựng văn hóa làm việc tích cực 25,3%, tạo doanh thu hoặc lợi nhuận 21,8%, đề xuất sáng kiến và cách làm mới 18,6%, đóng góp cho cộng đồng 15,8%, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số 14,3%. Tỷ lệ cho rằng mình góp phần tạo việc làm cho người khác chỉ đạt 4,5%.
Kết quả này gợi ra một điểm quan trọng. Thanh niên hiện đang đóng góp nhiều nhất ở sự tận tụy và năng suất thực thi, trong khi mức tham gia vào các khâu tạo giá trị mới như quản trị, phát triển sản phẩm, công nghệ, thị trường và tổ chức việc làm còn khiêm tốn. Nếu khu vực tư nhân muốn khai thác tốt hơn lợi thế của lực lượng trẻ, doanh nghiệp cần tạo thêm không gian để người trẻ tham gia cải tiến quy trình, ứng dụng công nghệ, thử nghiệm sản phẩm mới và từng bước đảm nhiệm vai trò quản lý.
5. Khả năng gắn bó và hàm ý chính sách
Triển vọng gắn bó của thanh niên với khu vực tư nhân tương đối tích cực. Có 57,0% mong muốn và 10,5% rất mong muốn gắn bó lâu dài, tức tổng cộng 67,5%. Tuy nhiên, điều kiện quan trọng nhất để họ ở lại không phải là khẩu hiệu khởi nghiệp mà là thu nhập ổn định, đủ sống và có tích lũy, được 66,9% lựa chọn. Tiếp theo là cơ hội thăng tiến và phát triển nghề nghiệp với 40,9%, môi trường làm việc công bằng, minh bạch với 36,7%, bảo đảm quyền lợi lao động, bảo hiểm và phúc lợi với 31,1%, được đào tạo nâng cao năng lực với 30,7%.
Phân tích tương quan trong báo cáo cũng cho thấy mức độ ổn định công việc có liên hệ thuận với mong muốn gắn bó lâu dài, với hệ số Spearman ρ=0,286 và p<0,001. Mức tự đánh giá đóng góp cũng có liên hệ thuận với mong muốn gắn bó, với ρ=0,241 và p<0,001. Dù các hệ số liên hệ không lớn, chúng gợi ý rằng chất lượng việc làm, cảm giác có giá trị và cơ hội phát triển là những nền tảng quan trọng để giữ chân người trẻ trong khu vực tư nhân.
Từ góc độ chính sách, phát triển kinh tế tư nhân và phát triển thanh niên cần được nối với nhau theo hai hướng song song. Một mặt cần tạo điều kiện cho nhóm có tiềm năng làm chủ, khởi nghiệp và phát triển doanh nghiệp. Mặt khác cần nâng chất lượng việc làm cho số đông thanh niên đang làm công thông qua đào tạo nghề, cơ hội thăng tiến, thu nhập, an sinh, môi trường làm việc công bằng và cơ chế tham gia đổi mới trong doanh nghiệp. Nếu chỉ đồng nhất vai trò của thanh niên với khởi nghiệp, chính sách sẽ bỏ qua phần lớn lực lượng trẻ đang trực tiếp tạo ra sản phẩm, dịch vụ và năng suất cho khu vực tư nhân.
6. Kết luận
Kết quả điều tra năm 2026 cho thấy khu vực kinh tế tư nhân đang là một không gian việc làm quan trọng của thanh niên, đồng thời mở ra cơ hội học nghề, tích lũy kinh nghiệm, phát triển chuyên môn và từng bước tiến tới quản lý hoặc làm chủ. Tuy nhiên, những đóng góp hiện nay vẫn tập trung nhiều ở trách nhiệm và năng suất, trong khi vai trò ở đổi mới, công nghệ, quản trị và tạo việc làm còn có dư địa lớn. Bởi vậy, cách tiếp cận đối với thanh niên trong kinh tế tư nhân cần dịch chuyển từ câu hỏi “có bao nhiêu người trẻ khởi nghiệp” sang câu hỏi rộng hơn “người trẻ đang có việc làm như thế nào, được phát triển ra sao và có cơ hội dịch chuyển lên các vị trí tạo giá trị cao hơn hay không”. Đây là nền tảng để kinh tế tư nhân không chỉ tăng về số lượng doanh nghiệp mà còn trở thành môi trường phát triển bền vững của lực lượng lao động trẻ.
Tài liệu tham khảo
Bộ Chính trị. (2025). Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân.
Quốc hội. (2025). Nghị quyết số 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân.
Thủ tướng Chính phủ. (2022). Quyết định số 897/QĐ-TTg ngày 26/7/2022 phê duyệt Chương trình “Hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp” giai đoạn 2022-2030.
Thủ tướng Chính phủ. (2026). Quyết định số 525/QĐ-TTg ngày 31/3/2026 phê duyệt Chương trình đào tạo, bồi dưỡng 10.000 giám đốc điều hành đến năm 2030.
World Bank. (2024). Việt Nam 2045: Nâng cao vị thế thương mại trong một thế giới đang thay đổi - Con đường dẫn đến tương lai thu nhập cao. Washington, DC: World Bank Group.
Viện Đào tạo, Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học. (2026). Dữ liệu điều tra về sự tham gia của thanh niên trong phát triển kinh tế tư nhân tại Hải Phòng, Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh.
