QUẦN THỂ DANH THẮNG TRÀNG AN - DI SẢN CỦA CỘNG ĐỒNG

Tác giả bài viết: Phạm Sinh Khánh

Thứ tư - 19/08/2026 19:48

Ninh Bình - vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi khởi nguồn của Nhà nước Đại Cồ Việt, kinh đô của quốc gia Đại Việt trong buổi đầu dựng nước và hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc được hun đúc qua các triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần. Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, vùng đất này đã trở thành nơi giao thoa, hội tụ và kết tinh của nhiều giá trị tự nhiên, văn hóa và con người, tạo nên một không gian di sản đặc sắc, giàu bản sắc và có sức sống trường tồn.

Với vị trí chiến lược là cửa ngõ phía Nam Đồng bằng sông Hồng và khu vực miền Bắc, nằm trên các hành lang kinh tế quan trọng như hành lang kinh tế Bắc - Nam, hành lang kinh tế ven biển Vịnh Bắc Bộ và hành lang kinh tế Đông - Tây, Ninh Bình sở hữu lợi thế đặc biệt trong kết nối vùng, giao lưu quốc tế và phát triển kinh tế dựa trên các giá trị văn hóa, tự nhiên. Đặc biệt, Ninh Bình là nơi hội tụ và hòa quyện của ba dòng chảy văn hóa lớn: văn hóa lúa nước của cư dân đồng bằng, văn hóa núi đá vôi gắn với lịch sử cư trú lâu đời của con người và văn hóa biển của vùng duyên hải. Sự tương tác giữa thiên nhiên và con người qua hàng nghìn năm đã tạo nên một kho tàng di sản phong phú, đa dạng và sống động, trở thành nền tảng quan trọng để phát triển du lịch di sản, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.

Trong không gian di sản đặc biệt ấy, Quần thể danh thắng Tràng An trở thành một biểu tượng tiêu biểu của sự hài hòa giữa thiên nhiên, văn hóa và con người. Không chỉ là một kiệt tác của thiên nhiên với những giá trị nổi bật toàn cầu về cảnh quan, địa chất, địa mạo và văn hóa, Tràng An còn là một không gian sống gắn bó mật thiết với cộng đồng địa phương qua nhiều thế hệ. Chính sự hiện diện, tham gia và đồng hành của cộng đồng đã tạo nên sức sống bền vững cho di sản, biến Tràng An trở thành một mô hình tiêu biểu về bảo tồn gắn với phát triển. Được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới, Quần thể danh thắng Tràng An đặt ra yêu cầu cao trong công tác bảo vệ các giá trị nổi bật toàn cầu, đồng thời bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn di sản, phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của cộng đồng. Trong hành trình đó, người dân địa phương không chỉ là những người thụ hưởng thành quả từ di sản, mà còn là những chủ thể quan trọng trực tiếp gìn giữ cảnh quan, bảo vệ môi trường, duy trì các giá trị văn hóa truyền thống và lan tỏa những giá trị đặc sắc của Tràng An tới bạn bè trong nước và quốc tế.

Cộng đồng - Chủ thể của quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản

Một trong những yếu tố quyết định sự thành công trong quản lý di sản chính là xây dựng được mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và sinh kế cộng đồng. Bởi một di sản chỉ thực sự có sức sống lâu dài khi những con người đang sống trong lòng di sản được tham gia, được hưởng lợi và được trao quyền trách nhiệm trong quá trình gìn giữ những giá trị mà cha ông để lại. Khi cuộc sống của người dân được bảo đảm, khi họ nhận thấy di sản không chỉ là tài sản chung của nhân loại mà còn là nguồn lực tạo dựng tương lai cho chính cộng đồng mình, họ sẽ trở thành những “người bảo vệ di sản” tự nhiên, bền vững và hiệu quả nhất.

Đối với Quần thể danh thắng Tràng An, quá trình phát triển du lịch dựa trên nền tảng giá trị di sản đã mở ra những cơ hội sinh kế mới, tạo nên sự chuyển biến quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội của cộng đồng địa phương. Từ những phương thức sản xuất nông nghiệp truyền thống gắn với đồng ruộng, núi đá và sông nước, nhiều người dân đã từng bước tham gia vào các hoạt động dịch vụ du lịch như vận chuyển khách tham quan bằng thuyền, hướng dẫn trải nghiệm, cung cấp dịch vụ lưu trú, ẩm thực, sản phẩm thủ công truyền thống và các sản phẩm văn hóa bản địa. Hình ảnh những người dân địa phương chèo đò trên các dòng sông Ngô Đồng, Sào Khê và các tuyến tham quan trong vùng lõi di sản đã trở thành một biểu tượng đẹp về sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên Tràng An. Họ không chỉ là những người trực tiếp phục vụ du khách, mà còn là những người kể chuyện về lịch sử, văn hóa, phong tục và vẻ đẹp của quê hương; là những “đại sứ di sản” truyền tải những giá trị đặc sắc của Tràng An đến với bạn bè trong nước và quốc tế.

Tuy nhiên, giá trị lớn hơn của quá trình này không chỉ nằm ở việc tạo ra những sinh kế mới, mà còn ở sự thay đổi trong nhận thức của cộng đồng về vai trò của mình đối với di sản. Một di sản không chỉ tồn tại trong những cảnh quan kỳ vĩ, những dấu tích lịch sử hay những giá trị vật thể hữu hình, mà còn được lưu giữ trong ký ức cộng đồng, trong tri thức bản địa, trong phong tục tập quán, lối sống và mối quan hệ gắn bó giữa con người với vùng đất đã nuôi dưỡng mình qua nhiều thế hệ. Cộng đồng cư dân Tràng An chính là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa những giá trị truyền thống được hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử với yêu cầu phát triển trong thời đại mới. Qua quá trình sinh sống và thích ứng với môi trường tự nhiên đặc thù của vùng núi đá vôi, sông nước và đồng bằng, cộng đồng đã hình thành những tri thức quý báu về cảnh quan, dòng sông, hang động, mùa vụ, phương thức canh tác, tập quán sinh hoạt và cách ứng xử hài hòa với thiên nhiên. Những giá trị đó không chỉ góp phần tạo nên bản sắc riêng của Tràng An, mà còn là một phần quan trọng cấu thành nên tính xác thực và toàn vẹn của Di sản thế giới.

Ngày nay, trong hành trình phát triển du lịch gắn với bảo tồn, cộng đồng tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong việc bảo vệ cảnh quan, gìn giữ môi trường sinh thái, duy trì các phong tục, lễ hội, nghề truyền thống và xây dựng hình ảnh một điểm đến văn minh, thân thiện. Mỗi người dân tham gia vào hoạt động du lịch, dù ở bất kỳ vị trí nào, đều đang góp phần bảo vệ một phần giá trị của di sản. Từ việc giữ gìn dòng sông trong xanh, bảo vệ cảnh quan núi đá, duy trì nếp sống văn hóa, đến việc giới thiệu những câu chuyện về vùng đất quê hương, tất cả đã tạo nên một phương thức bảo tồn sống động, bắt nguồn từ chính cộng đồng. Điều quan trọng hơn, quá trình phát triển dựa trên giá trị di sản đã tạo điều kiện để người dân không chỉ là đối tượng được hưởng lợi mà trở thành chủ thể tham gia vào công tác bảo tồn. Khi mỗi gia đình nhận thức rằng bảo vệ cảnh quan, bảo vệ môi trường, giữ gìn văn hóa truyền thống cũng chính là bảo vệ sinh kế, bảo vệ tương lai của chính mình, thì tình yêu và trách nhiệm đối với di sản sẽ trở thành một nguồn lực mạnh mẽ hơn bất kỳ biện pháp quản lý hành chính nào. Từ đó, tại Tràng An đã từng bước hình thành một cộng đồng di sản - một cộng đồng có nhận thức, có trách nhiệm và có niềm tự hào sâu sắc về giá trị đặc biệt của quê hương mình. Niềm tự hào ấy không chỉ thể hiện ở việc gìn giữ những gì cha ông để lại, mà còn ở tinh thần chủ động tham gia sáng tạo những giá trị mới, xây dựng hình ảnh điểm đến và góp phần đưa Tràng An trở thành biểu tượng của sự hài hòa giữa bảo tồn di sản và phát triển bền vững.

Mô hình hợp tác “Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Người dân”

Thành công trong bảo tồn và phát huy giá trị Quần thể danh thắng Tràng An được tạo nên từ một cách tiếp cận quản lý tổng hợp, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, định hướng và điều phối; đồng thời huy động sự tham gia của các nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư trong một mô hình hợp tác hài hòa, cùng hướng tới mục tiêu bảo tồn di sản gắn với phát triển bền vững. Trong mô hình này, đầu tư công đóng vai trò mở đường, tạo nền tảng hạ tầng, định hướng không gian phát triển và trở thành đòn bẩy quan trọng thu hút nguồn lực xã hội hóa, đặc biệt là đầu tư tư nhân. Nguồn lực nhà nước được ưu tiên cho các dự án trọng điểm có tính dẫn dắt chiến lược, nhất là những dự án gắn với bảo tồn, phục dựng và phát huy giá trị di sản có quy mô đầu tư lớn, yêu cầu kỹ thuật cao và thời gian thu hồi vốn dài. Tiêu biểu như Dự án đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng Khu du lịch sinh thái Tràng An, các dự án phát triển Khu du lịch văn hóa tâm linh chùa Bái Đính, đã góp phần tạo dựng những nền tảng quan trọng cho sự phát triển du lịch bền vững của địa phương.

Trên cơ sở định hướng và nguồn lực ban đầu từ Nhà nước, các nhà khoa học đã đóng vai trò cung cấp cơ sở lý luận, nghiên cứu, đánh giá giá trị nổi bật toàn cầu của di sản, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo tồn dựa trên cơ sở khoa học, bảo đảm tính xác thực, toàn vẹn và khả năng phát triển lâu dài của di sản. Doanh nghiệp tham gia với vai trò là lực lượng đầu tư, đổi mới sáng tạo, xây dựng các sản phẩm du lịch chất lượng cao, góp phần đưa các giá trị di sản đến gần hơn với du khách trong nước và quốc tế. Đặc biệt, cộng đồng dân cư địa phương chính là lực lượng trực tiếp tham gia bảo vệ cảnh quan, giữ gìn môi trường, duy trì các giá trị văn hóa truyền thống và lan tỏa hình ảnh của di sản.

Sự kết nối giữa bốn chủ thể: Nhà nước - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Người dân đã tạo nên một mô hình quản trị di sản có tính đồng thuận xã hội cao, trong đó lợi ích của di sản được gắn kết với lợi ích chính đáng của cộng đồng. Khi mỗi chủ thể đều nhận thức rõ vai trò, trách nhiệm và quyền lợi của mình, công tác bảo tồn không còn là nhiệm vụ riêng của cơ quan quản lý nhà nước, mà trở thành trách nhiệm chung của toàn xã hội. Đây chính là một trong những yếu tố quan trọng làm nên thành công của Tràng An: biến di sản từ một đối tượng cần bảo vệ trở thành một nguồn lực phát triển bền vững, nơi cộng đồng được tham gia, được hưởng lợi và trở thành lực lượng nòng cốt trong hành trình gìn giữ những giá trị đặc biệt của di sản cho các thế hệ mai sau.

Tràng An - Mô hình tiêu biểu về phát triển bền vững dựa trên giá trị di sản

Sau hơn một thập kỷ được UNESCO ghi danh, Quần thể danh thắng Tràng An đã chứng minh rằng bảo tồn di sản và phát triển kinh tế không phải là hai mục tiêu đối lập, mà có thể hỗ trợ lẫn nhau nếu được thực hiện trên cơ sở khoa học, trách nhiệm và sự tham gia của cộng đồng. Mô hình Tràng An cho thấy một hướng đi quan trọng trong quản lý di sản thế giới hiện nay: lấy cộng đồng làm trung tâm, lấy bảo tồn giá trị nổi bật toàn cầu làm nền tảng, lấy phát triển bền vững làm mục tiêu lâu dài.

Từ một địa phương còn chưa được nhiều người biết đến trên bản đồ du lịch quốc tế vào cuối những năm 2000, đến nay, Ninh Bình đã vươn lên trở thành một điểm đến du lịch - văn hóa hàng đầu của Việt Nam, được quốc tế ghi nhận là một trong những điểm đến thân thiện nhất thế giới và điểm đến du lịch văn hóa hàng đầu châu Á. Sự phát triển đó bắt nguồn từ việc nhận diện đúng giá trị của di sản, lấy bảo tồn làm nền tảng, lấy cộng đồng làm trung tâm và phát huy di sản như một nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững. Năm 2025, Ninh Bình đón trên 19 triệu lượt khách du lịch, trong đó có khoảng 2,1 triệu lượt khách quốc tế; tạo việc làm và sinh kế ổn định cho hàng trăm nghìn lao động, trong đó phần lớn là người dân khu vực nông thôn, đồng thời hình thành nhiều mô hình sinh kế mới, nhiều sản phẩm du lịch sáng tạo dựa trên giá trị văn hóa, cảnh quan và hệ sinh thái đặc thù.

Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng du lịch - dịch vụ dựa trên nền tảng di sản và phát triển xanh đã góp phần đưa Ninh Bình trở thành một cực tăng trưởng quan trọng của vùng đồng bằng sông Hồng. Thành công của Tràng An đã chứng minh rằng: khi di sản được bảo tồn bằng tri thức khoa học, được quản trị bằng tầm nhìn dài hạn và được phát triển với sự tham gia của cộng đồng, thì di sản không chỉ là tài sản của quá khứ mà còn trở thành nguồn lực quý giá kiến tạo tương lai.

Trong tương lai, cùng với sự phát triển của tỉnh Ninh Bình mới, Quần thể danh thắng Tràng An sẽ tiếp tục phát huy vai trò là nguồn lực đặc biệt về văn hóa, du lịch và kinh tế sáng tạo, nơi mỗi người dân không chỉ được hưởng lợi từ di sản mà còn là người gìn giữ, bảo vệ và truyền cảm hứng để giá trị di sản được lan tỏa rộng rãi trong nước và quốc tế. Tràng An hôm nay không chỉ là biểu tượng của sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên, giữa bảo tồn và phát triển, mà còn là minh chứng sinh động cho một thông điệp: Di sản chỉ thực sự trường tồn khi được cộng đồng gìn giữ, được cộng đồng hưởng lợi và được cộng đồng truyền lại cho các thế hệ mai sau.